मूळव्याधावर ऑपरेशन केले तरी त्रास? आयुर्वेदिक उपाय आणि काळजीची महत्त्वाची टिप्स
आजच्या धावपळीच्या जीवनशैलीत शारीरिक हालचालींचा अभाव, चुकीचा आहार, आणि पचनसंस्थेवरील ताणामुळे मूळव्याध ही समस्या वाढत आहे. अनेक लोकांना वाटते की ऑपरेशन केल्यावर मूळव्याध पूर्णपणे बरा होतो, पण प्रत्यक्षात असे नेहमीच होत नाही. शस्त्रक्रियेत बहुतेक वेळा फक्त वरच्या गाठी काढल्या जातात, तर आजाराचे मूळ कारण तसंच राहते. परिणामी काही महिन्यांनंतर किंवा वर्षानंतर गाठी परत येऊ शकतात.
तज्ज्ञांचे मत आहे की बवासीरवर फक्त शस्त्रक्रिया पर्याप्त नाही; त्यासाठी पुढील काळजी घेणे अत्यावश्यक आहे. आयुर्वेदात कचनार (Bauhinia variegata) या औषधी वनस्पतीला मूळव्याधाच्या उपचारात विशेष महत्त्व दिले जाते. कचनारची पाने, फुले, मुळे आणि साल योग्य पद्धतीने वापरल्यास गाठी कमी होण्यास मदत होते, पचन सुधारते आणि बद्धकोष्ठता नियंत्रित राहते. तसेच, कचनारचा नियमित वापर केल्याने मूळव्याध पुन्हा उद्भवण्याचा धोका देखील लक्षणीयरीत्या कमी होतो.
तज्ज्ञ सुचवतात की त्याचा अर्क तयार करून प्यावा किंवा आवश्यकतेनुसार भाजीत, औषधी मिश्रणात वापरावा. मात्र, प्रमाण जास्त घेणे टाळावे आणि गर्भवती व स्तनपायी महिलांनी नेहमीच डॉक्टरांचा सल्ला घेऊनच कचनारचा उपयोग करावा. आयुर्वेदिक उपचारासोबत संतुलित आहार, पुरेशी पाणी, नियमित व्यायाम आणि पचन सुधारक जीवनशैली अवलंबल्यास मूळव्याधीचा त्रास लक्षणीयरीत्या कमी होतो आणि दीर्घकालीन आरोग्य टिकवता येते.
मूळव्याधीची वाढती समस्या
आजच्या जीवनशैलीत सतत बसून काम करणे, अपचन, बद्धकोष्ठता आणि पचनसंस्थेवरील ताण यामुळे मूळव्याध होणे सहज झाले आहे. बद्धकोष्ठतेमुळे आतडे कठीण आणि कोरडे होतात, ज्यामुळे गाठी (हॅमोरोइड्स) निर्माण होतात किंवा वाढतात. युवकांपासून वृद्धांपर्यंत ही समस्या वाढताना दिसते.
शस्त्रक्रियेनंतर बवासीरचा त्रास पूर्णपणे संपत नाही, असे अनेक तज्ज्ञांचे मत आहे. कारण शस्त्रक्रिया फक्त दिसणाऱ्या गाठी काढण्यापुरती मर्यादित असते. मूळ कारणे जसे पचनाची समस्या, बद्धकोष्ठता, जास्त बसून काम करणे, आहारातील बिघाड किंवा जीवनशैलीतील चुका तशा राहतात. त्यामुळे काही काळानंतर मूळव्याध पुन्हा उद्भवण्याची शक्यता असते. म्हणून शस्त्रक्रियेनंतरही आहार आणि जीवनशैली सुधारण्यावर भर देणे आवश्यक आहे. आयुर्वेदिक उपाय, पचन सुधारक वनस्पती आणि नियमित व्यायाम यांचा समावेश केल्यास गाठी कमी होण्यास मदत होते आणि त्रास नियंत्रणात राहतो.
कचनार : मूळव्याधासाठी आयुर्वेदिक उपाय
कचनार ही औषधी वनस्पती आयुर्वेदात अनेक रोगांवर उपयोगी आहे. तिची फुले, पाने, मुळे आणि साल पचन सुधारण्यासाठी, बद्धकोष्ठता कमी करण्यासाठी आणि मूळव्याधीच्या गाठी कमी करण्यासाठी उपयोगी आहेत.
फुले: पचन सुधारतात, आतडे स्वच्छ राहतात, बवासीरच्या त्रासात आराम मिळतो.
मुळे आणि साल: गाठी कमी होण्यास मदत करतात, मूळव्याध पुन्हा उद्भवण्याचा धोका कमी होतो.
इतर फायदे: सर्दी, खोकला, दम्याच्या त्रासावर आराम, त्वचेच्या जखमा, फोड, दाहावर उपयोगी, मधुमेहावर नियंत्रक प्रभाव, यकृताचे रक्षण, हलक्या रक्तदाबावर संतुलन राखते.
कचनाराचा योग्य वापर
पाने किंवा मुळे उकळून त्याचा अर्क तयार करावा.
उकळलेल्या अर्काचे प्यायल्यास पचन सुधारते, गॅस कमी होतो, आणि सर्दी‑खोकल्यावर आराम मिळतो.
भाजीत किंवा औषधी मिश्रणात कचनार वापरल्यास मधुमेह, यकृताचे रक्षण, आणि रक्तदाब संतुलित राहतो.
मात्र, प्रमाण जास्त घेणे टाळावे आणि गर्भवती किंवा स्तनपायी महिलांनी डॉक्टरांचा सल्ला घेऊनच वापरावा.
आयुर्वेदिक जीवनशैली : मूळव्याध प्रतिबंध
संतुलित आहार: फळे, भाज्या, संपूर्ण धान्ये, तंतुमय अन्न यांचा समावेश.
पुरेशी हालचाल: दररोज किमान 30 मिनिटे चालणे किंवा हलक्या व्यायामाने आतड्यांची हालचाल वाढवा.
पचन सुधारणा: गरम पाणी प्यायल्याने आणि झोपण्यापूर्वी हलके अन्न घेतल्यास आतडे स्वच्छ राहतात.
बद्धकोष्ठता टाळा: दिवसात पुरेशी पाणी प्या, फायबरयुक्त अन्न खा, लांब काळ बसून काम करू नका.
ऑपरेशन केल्यावर काळजी
ऑपरेशन केल्यावर लगेचच जोरदार हालचाल किंवा वजन उचलणे टाळावे.
काही वेळा गाठी पुन्हा येऊ शकतात, त्यामुळे आहार आणि जीवनशैली सुधारावी लागते.
औषधी वनस्पती आणि आयुर्वेदिक उपाय नियमित पद्धतीने वापरल्यास मूळव्याधाचा त्रास कमी होतो.
तज्ज्ञांचे मत
डॉ. अशोक पाटील, आयुर्वेद तज्ज्ञ : “मूळव्याधावर ऑपरेशन केल्यावरही गाठी परत येऊ शकतात. आयुर्वेदिक उपाय, विशेषतः कचनाराचा योग्य वापर, पचन सुधारतो, आतड्यांची स्वच्छता राखतो आणि बवासीरवर नियंत्रण ठेवतो. रोग प्रतिकारशक्ती वाढवण्यासाठी संतुलित आहार, पुरेशी हालचाल, आणि ताण कमी करणेही आवश्यक आहे.”
बवासीर वर फक्त शस्त्रक्रिया पुरेशी ठरत नाही. बवासीरच्या त्रासातून पूर्णपणे मुक्त होण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय, जीवनशैलीतील बदल आणि योग्य आहार अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. कचनारचा नियमित वापर, पचन सुधारक औषधी वनस्पती, संतुलित आहार, पुरेशी पाणी प्यायणे आणि दररोज थोडा व्यायाम केल्यास गाठी कमी होतात, बद्धकोष्ठता दूर होते आणि बवासीरचा त्रास नियंत्रित राहतो. या सर्व उपायांमुळे शस्त्रक्रियेनंतर देखील मूळव्याधीची पुनरावृत्ती कमी होते आणि दीर्घकालीन आरोग्य टिकवता येते.
बवासीरचा त्रास होताच तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या, शस्त्रक्रियेपूर्वी आणि नंतरचे आयुर्वेदिक उपाय अवलंबा, आणि सतत जीवनशैलीवर लक्ष ठेवा. हे नियम पाळल्यास बवासीर पुन्हा उद्भवण्याची शक्यता कमी होते.
