सर्दी-खोकला झाल्यावर अँटीबायोटिक्स खाणं योग्य की अयोग्य? तज्ज्ञांचा इशारा; चुकीचा वापर ठरू शकतो जीवघेणा
हिवाळ्याचा हंगाम सुरू झाला की सर्दी, खोकला, ताप, घसा खवखवणे, नाक वाहणे, अंगदुखी अशा तक्रारी मोठ्या प्रमाणात वाढतात. बदलते हवामान, प्रदूषण, कमी प्रतिकारशक्ती आणि जीवनशैलीतील बदल यामुळे लहान मुलांपासून वृद्धांपर्यंत सर्वच वयोगटांमध्ये या समस्या दिसून येतात. मात्र, या आजारांवर उपचार करताना अनेकजण एक मोठी चूक करतात—ती म्हणजे डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय अँटीबायोटिक्सचे सेवन.
थोडीशी सर्दी झाली, घसा दुखू लागला किंवा दोन दिवस खोकला सुरू झाला की थेट मेडिकल स्टोअरमधून अँटीबायोटिक्स खरेदी करून घेण्याची सवय समाजात वाढताना दिसत आहे. अनेकांना वाटते की अँटीबायोटिक्स घेतल्यास आजार लवकर बरा होईल. मात्र, आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते ही समज पूर्णपणे चुकीची असून भविष्यात ती प्राणघातक ठरू शकते.
सर्दी-फ्लू हे बहुतेक वेळा व्हायरल आजार
आरोग्य तज्ज्ञ आणि वैद्यकीय अभ्यासकांच्या मते, सर्दी, फ्लू, खोकला, नाक वाहणे, घसा खवखवणे, सौम्य ब्राँकायटिस, सायनुसायटिस यांसारखे बहुतांश आजार विषाणूंमुळे (व्हायरस) होतात.
एएमयू (अलिगढ मुस्लिम युनिव्हर्सिटी) येथील प्राध्यापक आणि आरोग्य तज्ज्ञांनी याबाबत स्पष्ट इशारा दिला आहे की “व्हायरल इन्फेक्शनमध्ये अँटीबायोटिक्स घेणे केवळ निरुपयोगीच नाही, तर ते शरीराच्या नैसर्गिक संरक्षण व्यवस्थेलाही कमकुवत करते.”
अँटीबायोटिक्स म्हणजे नेमकं काय?
अँटीबायोटिक्स ही अशी औषधे आहेत जी फक्त बॅक्टेरियल (जीवाणूजन्य) संसर्गावर प्रभावी असतात.
ही औषधे बॅक्टेरियांच्या
पेशींची भिंत
पेशींचा पडदा
अंतर्गत पोषण प्रक्रिया
नष्ट करण्यासाठी तयार केली जातात.
मात्र, व्हायरसची रचना बॅक्टेरियापेक्षा पूर्णपणे वेगळी असते. व्हायरसवर अँटीबायोटिक्सचा कोणताही परिणाम होत नाही.
व्हायरस आणि बॅक्टेरिया यात फरक काय?
बॅक्टेरिया
स्वतंत्रपणे वाढतात
पेशींची भिंत असते
अँटीबायोटिक्सने नष्ट होतात
व्हायरस
स्वतः वाढू शकत नाहीत
मानवी पेशींमध्ये शिरून वाढतात
अँटीबायोटिक्सवर परिणाम होत नाही
म्हणूनच व्हायरल संसर्गासाठी अँटीव्हायरल औषधे किंवा लक्षणांवर उपचार (symptomatic treatment) आवश्यक असतात, अँटीबायोटिक्स नाही.
बहुतेक व्हायरल आजार आपोआप बरे होतात
तज्ज्ञांच्या मते, बहुतेक व्हायरल आजार हे self-limiting असतात. म्हणजेच
5 ते 6 दिवसांत
योग्य विश्रांती, पाणी, गरम द्रवपदार्थ आणि हलकी औषधे
घेतल्यास हे आजार आपोआप बरे होतात. अशा परिस्थितीत अँटीबायोटिक्स घेण्याची अजिबात गरज नसते.
डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय अँटीबायोटिक्स घेण्याचे धोके
अँटीबायोटिक प्रतिकार (Antibiotic Resistance)
अँटीबायोटिक्सचा सर्वात मोठा धोका म्हणजे प्रतिजैविक प्रतिकार.
अतिवापर आणि गैरवापरामुळे बॅक्टेरिया अधिक मजबूत होतात.
ते
स्वतःभोवती संरक्षणात्मक कवच तयार करतात
औषधांचे कण आत प्रवेश करू देत नाहीत
परिणामी, भविष्यात गंभीर संसर्गांवर अँटीबायोटिक्स परिणामकारक राहत नाहीत.
भविष्यातील उपचार कठीण होतात
एकदा प्रतिकार निर्माण झाला की
साधा संसर्गही जीवघेणा ठरू शकतो
महागडी आणि शक्तिशाली औषधे घ्यावी लागतात
उपचारांचा कालावधी वाढतो
शरीरातील चांगले बॅक्टेरिया नष्ट होतात
अँटीबायोटिक्स घेतल्याने फक्त वाईटच नव्हे, तर चांगले बॅक्टेरिया देखील नष्ट होतात, जे
पचनासाठी
रोगप्रतिकारशक्तीसाठी
आतड्यांच्या आरोग्यासाठी
अत्यंत आवश्यक असतात.
सुपर इन्फेक्शनचा धोका
चांगले बॅक्टेरिया नष्ट झाल्याने
बुरशीजन्य संसर्ग
गंभीर दुय्यम संक्रमण (Super Infection)
यांचा धोका वाढतो.
रक्तसंसर्गाचा धोका
जर बॅक्टेरिया रक्तात पसरले (Sepsis) तर ही स्थिती प्राणघातक ठरू शकते.
ही समस्या जागतिक स्तरावर गंभीर
अँटीबायोटिक प्रतिकार ही समस्या आज
भारतापुरती मर्यादित नाही
संपूर्ण जगासाठी मोठे आव्हान बनली आहे
म्हणूनच जागतिक आरोग्य संघटनेसह (WHO) अनेक संस्था “One Health Initiative” वर काम करत आहेत.
One Health Initiative म्हणजे काय?
One Health म्हणजे
मानव
प्राणी
पर्यावरण
या तिन्ही घटकांमध्ये अँटीबायोटिक्सचा अनियंत्रित वापर रोखणे.
यामध्ये समाविष्ट आहे
कुक्कुटपालन
दुग्धव्यवसाय
मत्स्यपालन
शेती
औषधांचा योग्य निपटारा
फार्म, पशुपालन आणि शेतीमध्ये अँटीबायोटिक्सचा अतिवापर हाही प्रतिकार वाढण्यामागील मोठा घटक आहे.
औषधे चुकीच्या पद्धतीने टाकल्यानेही धोका
अनेकजण उरलेली औषधे
फ्लश करतात
कचऱ्यात टाकतात
यामुळे ती औषधे पर्यावरणात मिसळतात आणि बॅक्टेरियांना अधिक प्रतिरोधक बनवतात.
सर्दी-खोकल्यात नेमकं काय करावं?
तज्ज्ञांच्या मते
विश्रांती घ्या
कोमट पाणी प्या
गरम सूप, काढा घ्या
लक्षणांवर औषधे घ्या
जर
ताप 3-4 दिवसांपेक्षा जास्त राहिला
श्वास घेण्यास त्रास झाला
लक्षणे तीव्र झाली
तरच डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.
सर्दी, खोकला किंवा फ्लू झाला म्हणून अँटीबायोटिक्स घेणे अयोग्य आणि धोकादायक आहे. ही औषधे केवळ बॅक्टेरियल संसर्गासाठीच उपयुक्त आहेत. चुकीचा वापर केल्यास अँटीबायोटिक प्रतिकार वाढतो, जो भविष्यात गंभीर आणि जीवघेणा ठरू शकतो.
म्हणूनच डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय अँटीबायोटिक्स घेऊ नयेत
स्वतःची आणि समाजाची जबाबदारी ओळखावी
डिस्क्लेमर:या लेखातील माहिती ही तज्ज्ञांच्या मतांवर व सामान्य वैद्यकीय ज्ञानावर आधारित आहे. कोणतेही औषध घेण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. बातमी पोर्टल वैद्यकीय सल्ल्याची हमी देत नाही.
read also:https://ajinkyabharat.com/nutritious-home-made-1-step-remedy-to-reduce-weight/
