बजेट 2026: ‘या’ 5 गोष्टी समजून घ्या, देशाचे अर्थसंकल्प सहज समजेल
बजेट 2025: संसदेचे अर्थसंकल्पीय अधिवेशन 28 जानेवारीपासून सुरू होत आहे, आणि 1 फेब्रुवारी रोजी केंद्रीय अर्थसंकल्प 2026 सादर होणार आहे. प्रत्येक वर्षीप्रमाणे यंदाही देशाची नजर अर्थमंत्री निर्मला सीतारमण यांच्या भाषणावर लागलेली असेल. परंतु, सामान्य नागरिकांसाठी अर्थसंकल्प समजणे नेहमीच कठीण असते कारण अर्थसंकल्पीय भाषणात अनेक आर्थिक संज्ञा वापरल्या जातात, ज्या स्पष्ट न समजल्यास त्याचा अर्थ, परिणाम आणि महत्व नीट समजत नाही.
जर तुम्हाला अर्थसंकल्प 2026 समजून घ्यायचा असेल, तर यातील काही मूलभूत गोष्टींची माहिती असणे आवश्यक आहे. चला तर मग आपण 5 महत्वाच्या गोष्टी पाहू, ज्यांचा अर्थ समजल्यास तुम्हाला देशाचे बजेट सहज समजू शकते.
1. आर्थिक वर्ष म्हणजे काय?
अर्थसंकल्प समजण्यासाठी सर्वात पहिले आपल्याला समजणे गरजेचे आहे की आर्थिक वर्ष म्हणजे काय.
Related News
एकटे राहण्याचे 6 धोकादायक परिणाम, तज्ज्ञांनी सांगितले काय घ्यावे काळजी
ओट्ससह ५ सोप्या भारतीय डिशेस – घरच्या मसाल्यांसह दुपारचे पौष्टिक जेवण
12 लाखांपर्यंत करमुक्ती: मध्यमवर्गीयांसाठी मोठा दिलासा!
Iran vs US : धोकादायक संघर्षाचे 7 संकेत, अमेरिकेच्या महाशक्तीने इराणची घातक घेराबंदी
Henley Passport Index 2026: भारताची पासपोर्टमध्ये मोठी झेप, ५५ देशांमध्ये व्हिसा फ्री!
5 फेब्रुवारीला कणकवलीत ठाकरे गटाला जबर धक्का – भाजपची बिनविरोध विजयाची मालिका!
Mercury EV Tech : 5,000% वाढीसह गुंतवणूकदारांची संपत्ती दुपटीने करणारा स्मॉल कॅप सुपरस्टार
5 फेब्रुवारीला जिल्हा परिषद आणि पंचायत समिती निवडणूक; ग्रामपंचायती निवडणुका 4 महिने पुढे
Hot-Take Dating in 2026 : 5 कारणे का हे ट्रेंड तुमचं प्रेम यशस्वी करू शकतं
Shefali Shah Shows : 5 आश्चर्यकारक पद्धती चारक्यूटरी बोर्ड बनवण्याच्या!
30 नंतर वजन वाढतेय? वजन घटवण्यासाठी हे 5 प्रभावी डाएट बदल आजच करा
आर्थिक वर्ष म्हणजे एक ठराविक कालावधी ज्यामध्ये सरकार आपला खर्च, उत्पन्न आणि योजनांचा हिशेब ठेवते. भारतात आर्थिक वर्ष 1 एप्रिलपासून सुरू होते आणि पुढील वर्षी 31 मार्चपर्यंत चालते.
अर्थसंकल्पीय भाषणात दिलेल्या सर्व आकडेवारी, योजनांचे बजेट आणि खर्च या कालावधीनुसार मोजले जातात. उदाहरणार्थ, जर सरकाराने नवीन शैक्षणिक योजना जाहीर केली असेल, तर तिचा खर्च आणि लाभ या आर्थिक वर्षाच्या हिशोबात दाखवला जातो.
सरकारच्या आर्थिक धोरणांचा परिणाम आणि देशाची आर्थिक स्थिती समजण्यासाठी हा कालावधी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
2. प्रत्यक्ष कर म्हणजे काय?
अर्थसंकल्पात अनेक वेळा आपण प्रत्यक्ष कर आणि अप्रत्यक्ष कर या संज्ञा ऐकतो. या दोन्ही संज्ञांचा अर्थ समजल्याशिवाय अर्थसंकल्पाचा परिणाम नीट समजणे कठीण आहे.
प्रत्यक्ष कर हा तो कर आहे जो व्यक्ती थेट सरकारला भरतो. हा कर दुसऱ्या कोणालाही हस्तांतरित करता येत नाही.
यामध्ये मुख्यतः समाविष्ट आहेत:
प्राप्तिकर (Income Tax): व्यक्तीच्या उत्पन्नावर आधारित कर.
कॉर्पोरेट कर (Corporate Tax): कंपन्यांच्या नफ्यावर आधारित कर.
उदाहरणार्थ, जर तुमचे उत्पन्न जास्त आहे, तर तुमच्या वतीने सरकारला भरावयाचा प्रत्यक्ष कराचा बोजा जास्त असेल. प्रत्यक्ष कर हे देशाच्या महसुलाचा एक महत्त्वाचा स्त्रोत आहे.
3. अप्रत्यक्ष कर म्हणजे काय?
अप्रत्यक्ष कर हा कर प्रत्यक्ष सरकारला भरत नाही. हा वस्तू किंवा सेवांच्या किंमतीस जोडलेला कर असतो, जो अंतिम ग्राहकावर पडतो.
याचे सर्वात मोठे उदाहरण आहे GST (Goods and Services Tax).
दुकानदार किंवा सेवा पुरवठादार हा कर सरकारकडे जमा करतो, पण खरा बोजा ग्राहकावर येतो.
उदाहरणार्थ, जर तुम्ही एखादी वस्तू 1,000 रुपयांना खरेदी केली आणि त्यावर 18% GST आहे, तर तुम्हाला वस्तूच्या किमतीसह हा कर भरावा लागतो.
अप्रत्यक्ष कर हे आर्थिक व्यवहारात खूप महत्वाचे आहेत कारण ते सरकारच्या महसुलासाठी स्थिर स्त्रोत ठरतात.
4. वित्तीय तूट (Fiscal Deficit) का महत्त्वाची आहे?
अर्थसंकल्पात एक संज्ञा नेहमी वापरली जाते ती आहे वित्तीय तूट.
वित्तीय तूट म्हणजे सरकारचे उत्पन्न आणि खर्च यातील फरक.
सरकारचा खर्च जास्त आणि उत्पन्न कमी असले तर तूट वाढते. ही तूट देशाच्या आर्थिक आरोग्याचे निदर्शक आहे.
उदाहरणार्थ, जर सरकारने देशात पायाभूत सुविधा, शैक्षणिक योजना, आरोग्य सुधारणा आणि इतर विकासकामांसाठी मोठा खर्च केला असेल, पण कर आणि इतर उत्पन्नाचे स्रोत पुरेसे नसतील, तर तूट निर्माण होते.
अर्थसंकल्पात सरकार या तूटवर नियंत्रण ठेवण्याचा प्रयत्न करते. आर्थिक तूट जास्त असेल तर देशावर कर्जाचा बोजा वाढतो, तर कमी तूट देशाच्या आर्थिक स्थिरतेसाठी चांगली असते.
5. जीडीपी (GDP) म्हणजे काय?
GDP किंवा Gross Domestic Product (सकल देशांतर्गत उत्पादन) म्हणजे एका आर्थिक वर्षात देशात उत्पादित सर्व वस्तू आणि सेवांचे एकूण मूल्य.
GDP पाहून देशाची आर्थिक ताकद आणि विकासाची गती समजते.
उदाहरणार्थ, जर देशाच्या GDP मध्ये वाढ झाली, तर याचा अर्थ देशात उत्पादन, रोजगार आणि व्यापार वाढले आहेत. जर GDP कमी झाला, तर अर्थव्यवस्थेवर दबाव आहे, आणि सरकारला सुधारात्मक उपाय योजना कराव्या लागतात.
अर्थसंकल्पात सरकाराच्या विविध योजनांचा परिणाम GDP वर कसा होईल हे मोजले जाते. त्यामुळे GDP हा देशाच्या आर्थिक आरोग्याचा एक महत्त्वाचा निर्देशक आहे.
अर्थसंकल्पीय भाषण समजण्यासाठी इतर काही महत्वाच्या मुद्द्यांचे थोडक्यात स्पष्टीकरण
राजकोषीय धोरण (Fiscal Policy): सरकारच्या खर्च आणि उत्पन्नाचे नियोजन, ज्यामुळे अर्थव्यवस्था नियंत्रित केली जाते.
मुद्रास्फीति (Inflation): वस्तू आणि सेवांच्या किंमती वाढल्यास आर्थिक आरोग्यावर परिणाम.
पायाभूत सुविधा (Infrastructure Spending): रस्ते, रेल्वे, हवाईतळ, वीज यावर खर्च देशाच्या दीर्घकालीन विकासासाठी.
सामाजिक योजना (Social Schemes): गरीब, विद्यार्थ्यांसाठी, महिलांसाठी विविध योजनांचा खर्च आणि फायदे.
जर या संज्ञा समजल्या तर अर्थसंकल्प वाचणे किंवा ऐकणे खूप सोपे होते.
अर्थसंकल्प 2026 सादर होण्याची तारीख जवळ आली आहे. प्रत्येक वर्षीप्रमाणे यंदाही सरकार आपला उत्पन्न, खर्च, योजना आणि देशाच्या आर्थिक धोरणाचा हिशेब नागरिकांसमोर मांडेल. या हिशोबातून सामान्य नागरिकांना कळते की सरकारच्या धोरणांचा त्यांच्या जीवनावर काय परिणाम होईल, कोणत्या योजनांना अधिक महत्त्व दिले जाईल, आणि देशाच्या आर्थिक आरोग्याचा स्तर कसा आहे.
जर तुम्ही अर्थसंकल्प समजून घेऊ इच्छित असाल, तर वरील पाच मुख्य गोष्टी: आर्थिक वर्ष, प्रत्यक्ष कर, अप्रत्यक्ष कर, वित्तीय तूट आणि GDP समजून घेणे खूप गरजेचे आहे. या संज्ञा समजल्यास अर्थसंकल्पाच्या आकड्यांमध्ये गोंधळ होणार नाही आणि तुम्ही आर्थिक धोरणांचा प्रभाव सहज समजू शकाल.
अर्थसंकल्पाची तयारी सुरू आहे, आणि आता तुम्ही सज्ज आहात!
read also : https://ajinkyabharat.com/pm-kisan-22nd-installment/
