नंदुरबार जिल्ह्यातील सारंगखेडा हे नाव उच्चारले की डोळ्यांसमोर उभे राहते ते हजारो जातिवंत अश्व, त्यांच्या टापांचा निनाद, रंगीबेरंगी सजावट, थरारक स्पर्धा आणि कोट्यवधींची उलाढाल. चारशे वर्षांची परंपरा लाभलेल्या या ऐतिहासिक अश्वबाजाराला यंदाही ‘चेतक फेस्टिवल’च्या माध्यमातून मोठ्या दिमाखात सुरुवात झाली असून देश-विदेशातील अश्वप्रेमी, व्यापारी आणि पर्यटकांचे लक्ष सारंगखेड्याकडे वेधले गेले आहे.
ऐतिहासिक वारसा आणि राजेशाही परंपरा
१८व्या शतकापासून सुरू असलेल्या सारंगखेडा यात्रेचा इतिहास थेट छत्रपती शिवाजी महाराज, छत्रपती संभाजी महाराज आणि महाराणा प्रताप यांच्या अश्वपरंपरेशी जोडला जातो. युद्धकौशल्य, वेग, शौर्य आणि निष्ठा यासाठी प्रसिद्ध असलेले मारवाडी, काठेवाडी अश्व या राजांच्या सैन्याची ताकद होते. त्याच परंपरेचे जतन आजही सारंगखेड्यातील या अश्वबाजारात पाहायला मिळते.
दत्त जयंतीपासून यात्रेची सुरुवात
सारंगखेडा येथे महानुभाव पंथाचे एकमुखी दत्त मंदिर असून दरवर्षी दत्त जयंतीच्या दिवशी या यात्रेला अधिकृत सुरुवात होते. धार्मिक श्रद्धा आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा अनोखा संगम या यात्रेत पाहायला मिळतो. त्यामुळे ही यात्रा केवळ व्यापारी नसून ती धार्मिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक महत्त्वाची मानली जाते.
३ हजारांहून अधिक जातिवंत अश्वांची हजेरी
यंदा चेतक फेस्टिवलमध्ये ३ हजारांहून अधिक जातिवंत अश्व दाखल झाले आहेत. राजस्थान, गुजरात, पंजाब, हरियाणा, उत्तर प्रदेश, आंध्रप्रदेश, तामिळनाडू आदी राज्यांतून घोडे मालक आपल्या सर्वोत्तम अश्वांसह येथे दाखल झाले आहेत. व्यापाऱ्यांच्या मते, देशातील सर्वाधिक दर्जेदार आणि उत्कृष्ट घोड्यांचा बाजार सारंगखेड्याच्याच चेतक फेस्टिवलमध्ये भरतो.
१५ कोटींचा ‘ब्रह्मोस’ ठरतोय आकर्षणाचा केंद्रबिंदू
यंदा सर्वाधिक चर्चेत असलेला अश्व म्हणजे गुजरातचे नागेश देसाई यांचा मारवाडी जातीचा ‘ब्रह्मोस’. या घोड्याला राजस्थानच्या पुष्कर बाजारात ८ कोटी रुपयांची बोली लागली होती, मात्र मालकांनी त्याची किंमत १५ कोटी रुपये असल्याचे स्पष्ट केले आहे. ब्रह्मोसची उंची, चाल, शरीरयष्टी आणि शिस्त पाहता तो सध्या भारतातील सर्वात महागड्या घोड्यांपैकी एक मानला जात आहे.
‘रुद्राणी’ आणि ‘व्हाईट कोब्रा’चीही चर्चा
उत्तर प्रदेशातील महेश्वर येथून आलेली मारवाडी जातीची ‘रुद्राणी’ घोडी देखील आकर्षण ठरत आहे. पुष्कर बाजारात रुद्राणीसाठी १ कोटी १७ लाखांची मागणी झाली होती, मात्र मालकांनी विक्रीस स्पष्ट नकार दिला.
त्याचप्रमाणे पांढऱ्या शुभ्र नुकरा जातीचा ‘व्हाईट कोब्रा’ हा घोडा देखील चर्चेचा विषय असून, त्याची किंमत १ कोटी ७२ लाख रुपये ठेवण्यात आली आहे.
अश्वांचा राजेशाही आहार
या महागड्या आणि जातिवंत अश्वांचा आहारही तितकाच विशेष असतो. दूध, तूप, काजू, बदाम, गहू, तांदूळ, हरभरे, बाजरी, सरसोचे तेल, शुद्ध आरओ फिल्टरचे पाणी आणि वातावरणानुसार मसाल्यांचा समावेश त्यांच्या आहारात केला जातो. त्यामुळे या अश्वांची तब्येत, ताकद आणि चमक कायम राहते.
५० हजारांपासून १५ कोटींपर्यंत किंमत
या अश्वबाजारात ५० हजार रुपयांपासून ते थेट १५ कोटी रुपयांपर्यंतचे घोडे उपलब्ध असल्याची माहिती आयोजकांनी दिली आहे. सामान्य शेतकरी, पोलीस दल, विवाह सोहळ्यांसाठी घोडे खरेदी करणारे नागरिक ते मोठे उद्योगपती आणि राजकीय व्यक्तींपर्यंत सर्व प्रकारचे खरेदीदार येथे पाहायला मिळतात.
केवळ बाजार नाही, थरारक स्पर्धांचाही संगम
सारंगखेडा हा केवळ खरेदी-विक्रीचा बाजार नसून तो स्पर्धांचा उत्सव आहे.रेवाल चाल स्पर्धा, नृत्य स्पर्धा, नुकरा अश्व स्पर्धा, मारवाडी दोन दात मादी व नर अश्व स्पर्धा, मारवाडी मादी व नर अश्व स्पर्धा अशा विविध स्पर्धा येथे आयोजित करण्यात आल्या आहेत.या स्पर्धांमध्ये अश्वांची उंची, चाल, बांधा, रंग, शिस्त आणि प्रशिक्षण यांचा बारकाईने अभ्यास केला जातो.
विजेत्या अश्वांना कोट्यवधींची मागणी
स्पर्धांमध्ये विजयी ठरणाऱ्या घोड्यांना ब्रीडिंगसाठी मोठी मागणी असते. त्यामुळे या अश्वांची किंमत लाखो-कोटींमध्ये पोहोचते. अनेक वेळा स्पर्धेतील एका विजयामुळे एखाद्या घोड्याची किंमत दुप्पट होते.
देशातील दुसऱ्या क्रमांकाचा अश्वबाजार
राजस्थानातील पुष्करनंतर सारंगखेडा हा देशातील दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा घोडेबाजार मानला जातो. यंदा ही यात्रा ४ डिसेंबरपासून सुरू झाली असून आतापर्यंत ३ कोटी रुपयांची उलाढाल झाली आहे. २१ डिसेंबरपर्यंत चालणाऱ्या या बाजारात ५ कोटी रुपयांहून अधिक उलाढाल होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
२०१२ पासून ‘चेतक फेस्टिवल’ची ओळख
सारंगखेड्याच्या यात्रेला जरी ४०० वर्षांचा इतिहास असला, तरी २०१२ पासून ‘चेतक फेस्टिवल’ या नावाने या अश्वबाजाराला अधिक शिस्तबद्ध आणि भव्य स्वरूप देण्यात आले. घोडे मालकांसाठी निवास, पाणी, वैद्यकीय सुविधा, तसेच अश्वांसाठी उपचार आणि देखभाल सुविधा उपलब्ध करून देण्यात आल्या आहेत.
शासनाच्या दुर्लक्षावर नाराजी
इतका मोठा आणि ऐतिहासिक बाजार असूनही शासनाकडून अपेक्षित तेवढे लक्ष दिले जात नसल्याची नाराजी व्यापारी आणि आयोजकांनी व्यक्त केली आहे. राज्य शासनाने विशेष लक्ष दिल्यास हा बाजार आंतरराष्ट्रीय स्तरावर आणखी मोठा होऊ शकतो, असे मत तज्ज्ञ व्यक्त करत आहेत.
अश्वसंस्कृती जपणारी वैभवशाली यात्रा
इतिहासाची साक्ष देणारी, राजेशाही परंपरा जपणारी आणि अश्वसंस्कृतीला जीवंत ठेवणारी सारंगखेड्याची चेतक फेस्टिवल यात्रा आजही तितकीच वैभवशाली आहे.
जातिवंत अश्व, थरारक स्पर्धा आणि शेकडो वर्षांची परंपरा अनुभवायची असेल, तर अश्वांची ही ऐतिहासिक पंढरी — सारंगखेडा — एकदा तरी भेट द्यायलाच हवी.
