Putin India Visit : रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतीन यांच्या भारत दौऱ्याने केवळ राजनैतिक चर्चाच नव्हे, तर प्रतीकात्मक संदेश देणारी अनेक दृश्ये निर्माण केली. ऊर्जा, जहाजबांधणी, संरक्षण, अंतराळ सहयोग अशा विविध क्षेत्रांत भारत–रशिया सहकार्यासंदर्भात महत्त्वाचे करार झाले असले, तरी या दौऱ्यातील सर्वाधिक चर्चेत राहिलेली गोष्ट म्हणजे – पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी तोडलेला प्रोटोकॉल आणि त्याला पुतीन यांनी दिलेले तितकेच अर्थपूर्ण उत्तर.
भारतामध्ये एखाद्या परदेशी राष्ट्राध्यक्ष किंवा पंतप्रधानांचे आगमन झाले की विमानतळावर त्यांचे स्वागत हे सामान्यतः परराष्ट्र मंत्रालयाचे वरिष्ठ अधिकारी किंवा मंत्री करतात. थेट पंतप्रधान उपस्थित राहणे हा अपवादात्मक आणि अतिशय जिव्हाळ्याचा राजनैतिक संकेत मानला जातो. यावेळी मात्र पंतप्रधान नरेंद्र मोदी स्वतः दिल्लीच्या पालम विमानतळावर जाऊन पुतीन यांचे स्वागत करण्यासाठी उपस्थित होते.
ही कृती केवळ औपचारिक शिष्टाचारापुरती मर्यादित नव्हती. यातून जगाला एक स्पष्ट संदेश देण्यात आला – भारत आणि रशिया यांचे संबंध साध्या राजनयिक चौकटीपुरते मर्यादित नसून ते ‘विशेष धोरणात्मक भागीदारी’चे (Special Strategic Partnership) स्वरूपाचे आहेत.
पंतप्रधान मोदी यांनी विमानतळावर पुतीन यांचे हात मिळवत स्वागत केले, आवर्जून त्यांच्या आगमनावर समाधान व्यक्त केले आणि स्नेहपूर्ण वातावरणात दोन्ही नेत्यांची चर्चा सुरू झाली. ही दृश्ये जगभरातील माध्यमांत झळकली. अनेक राजनैतिक अभ्यासकांच्या मते, मोदींची ही कृती म्हणजे जगाला दिलेला संकेत होता की बदलत्या जागतिक राजकारणातसुद्धा भारत रशियाशी असलेले आपले ऐतिहासिक संबंध कायम ठेवणार आहे.
पुतीन यांची ‘लो ग्रिप’ स्टाईल आणि मोदींसोबत वेगळी मुद्रा
रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतीन यांची हस्तांदोलनाची एक विशिष्ट शैली जगप्रसिद्ध आहे. ती ‘लो ग्रिप स्टाईल’ किंवा ‘हँड ओव्हर हँड’ म्हणून ओळखली जाते. या पद्धतीत पुतीन समोरच्या नेत्याचा हात हलकेच घट्ट पकडतात आणि वरचा हात स्वतःचा ठेवतात. देहबोली अभ्यासकांच्या मते, ही मुद्रा मानसिक वर्चस्व दाखवण्याचा संकेत देते – “मी नियंत्रणात आहे, मी श्रेष्ठ आहे.”
पुतीन यांनी याच पद्धतीने यापूर्वी अनेक बलाढ्य नेत्यांशी हस्तांदोलन केले आहे. अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प, चीनचे राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग अशा नेत्यांसोबतच्या भेटीत ही ‘लो ग्रिप’ स्टाईल स्पष्टपणे पाहायला मिळाली होती. त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय माध्यमांनीही पुतीन यांच्या देहबोलीवर वेळोवेळी भाष्य केले आहे.
मात्र भारत भेटीदरम्यान हे चित्र वेगळे दिसले. पंतप्रधान मोदी यांच्यासोबत पुतीन यांनी अत्यंत साध्या, समांतर आणि समानतेचा भाव दर्शवणाऱ्या हस्तांदोलनाने अभिवादन केले. ना वरचा हात ठेवण्याची मुद्रा, ना वर्चस्व दाखवणारी देहबोली. हे हस्तांदोलन सर्वसामान्य हस्तांदोलनासारखे होते – दोन नेते समान पातळीवर, समान आदराने एकमेकांशी संवाद साधत असल्याचे दृश्य.
देहबोली तज्ज्ञांच्या मते, हा बदल अत्यंत अर्थपूर्ण आहे. पुतीन यांनी मुद्दाम आपली “डॉमिनंट” स्टाईल टाळून मोदींसोबत समानतेचे हस्तांदोलन केल्याने हे स्पष्ट झाले की रशिया भारताला कनिष्ठ किंवा अधीन भागीदार मानत नाही, तर समतोल आणि विश्वासार्ह सहयोगी म्हणून पाहतो.
जगाला दिलेला संयुक्त संदेश
मोदी आणि पुतीन या दोन्ही नेत्यांच्या कृती एकमेकांना पूरक ठरल्या. मोदींनी प्रोटोकॉल मोडून विमानतळावर स्वागत केले – म्हणजे आदर, नातेवाईकतेचा जिव्हाळा आणि मित्रत्वाचा संदेश दिला. तर पुतीन यांनी नेहमीची वर्चस्ववादी देहबोली बाजूला सारून सामान्य हस्तांदोलन करत समानतेचा संकेत दिला.
या प्रतीकात्मक घडामोडींचा जगभरातील अर्थ एकच काढला गेला – अमेरिका, युक्रेन संघर्ष, पाश्चिमात्य देशांचे दबाव आणि जागतिक राजकारणातील ताणतणाव असूनही भारत–रशिया संबंध मजबूतच आहेत.
विशेषतः अमेरिकेकडे हा इशारा म्हणून पाहिला जात आहे. भारत अमेरिकेसोबत संरक्षण व आर्थिक सहकार्य वाढवत असला, तरी पारंपरिक मित्रदेश रशियाबाबत तो आपली स्वतंत्र परराष्ट्र नीति कायम ठेवणार आहे. म्हणजेच भारत कोणत्याही एका गटाच्या प्रभावाखाली काम करणारा देश नाही, तर बहुपक्षीय संतुलन (Strategic Autonomy) जपणारा राष्ट्र म्हणून स्वतःची ओळख ठामपणे मांडत आहे.
प्रतीकातून राजकारण
राजकारणात अनेकदा बोलण्यापेक्षा कृती आणि प्रतीक अधिक बोलकी असतात. विमानतळावरील स्वागत आणि हस्तांदोलनाच्या शैलीतूनच दोन्ही नेत्यांनी एक मौन संदेश दिला.
मोदींचा संकेत होता – “भारत रशियाचा विश्वासू मित्र आहे.”
पुतीनचा संकेत होता – “भारत माझ्यासाठी समान स्तरावरचा महत्त्वाचा भागीदार आहे.”
या दोन संदेशांनी जगाला स्पष्ट केले की, बदलत्या जागतिक समीकरणांतही भारत–रशिया मैत्री तशीच घट्ट आहे आणि भविष्यातही ही भागीदारी अधिक मजबूत होण्याची चिन्हे दिसत आहेत.
दौऱ्यात झालेले करार हे राजनैतिक कागदांवरचे निर्णय असतील, पण दोन्ही नेत्यांच्या कथित “प्रोटोकॉलभंग” आणि “हस्तांदोलन बदलाने” लोकांच्या मनावर ठसलेला संदेश अधिक प्रभावी ठरला – राजनैतिक करार कागदावर असतात, पण नात्यांची खरी भाषा असते देहबोली आणि कृती.
read also : https://ajinkyabharat.com/ind-vs-sa-team-indias-record-in-vizag-is-strong-by-malika-jinkanar/
