टॉमहॉक क्रूज क्षेपणास्त्रांचा तांत्रिक परिचय, युक्रेनकडून या प्रकारच्या लांब पल्ल्याच्या क्षेपणास्त्रांच्या मागणीचा इतिहास, नाटो व पश्चिमी देशांचा त्यावरचा धोरणात्मक आढावा, तसेच या प्रकारचे शस्त्र युक्रेनकडे दिले गेल्यास निर्माण होणार्‍या धोके व आंतरराष्ट्रीय परिणाम यांचे सखोल विश्लेषण मराठीत सादर करीत आहोत.

टॉमहॉक ही एक सबसॉनिक क्रूज क्षेपणास्त्रे (subsonic cruise missiles) आहेत. ही क्षेपणास्त्रे काही प्रकारच्या प्लॅटफॉर्मवरून लॉन्च करता येतात — सामुद्रिक (ship-launched), पाणाखालून (submarine-launched) आणि पृथ्वीवरून (ground/land-based) देखील. टॉमहॉकची रेंज सिस्टीम व मॉडेलवर अवलंबून साधारणपणे १२५० किलोमीटर ते २५०० किलोमीटरपर्यंत असू शकते — म्हणजेच ती शत्रूच्या खोलीत अगदी खोलपर्यंत घुसून महत्त्वाच्या सैन्य व तांत्रिक नोड्सना लक्ष्य करू शकते. या क्षेपणास्त्रांमध्ये अत्यंत अचूक मार्गदर्शन प्रणाली असते (INS, GPS सह समाकलित) आणि त्यांना लो-ऑल्टीट्यूड— म्हणजेच जमिनीच्या अगदी कमी उंचीवरून उडवले जाते — त्यामुळे रडार डिस्कव्हरी कमी होते आणि प्रतिरोधक उपाययोजना आव्हानात्मक ठरतात.

टॉमहॉकमध्ये वेगवेगळे प्रकारचे वारहेड वापरले जाऊ शकतात — उच्च-एक्सप्लोसिव्ह, बंकर-बस्टिंग वॉरहेड किंवा इतर विशेष प्रकार. यामुळे हे शस्त्र बंकर किंवा कडा-खोली संरचनांवर प्रभावी असते. दुसरीकडे, हे सिस्टिम्स लांब पल्ल्यामुळे राजनैतिकदृष्ट्या देखील ‘गेम-चेंजर’ असतात — कारण एका वेळी शत्रूच्या महत्त्वाच्या कमांड सेंटर्स, एयरफील्ड्स, लॉजिस्टिक हब्सवर प्रचंड परिणाम साधता येऊ शकतो.

रशिया-युक्रेन संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर युक्रेन दीर्घकाळापासून अचूक, लांब पल्ल्याच्या क्षेपणास्त्रांची मागणी करत आहे. त्यांचे प्रमुख तत्त्व — “दुसऱ्या बाजूच्या खोलीत जाऊनच त्यांना क्षति पोहचवून युद्धाचा कायदेगिरवीबाबत वश करणे” — यावर आधारित आहे. युक्रेनचे सैन्य व राजकीय नेतृत्व यांना वाटते की जर त्यांच्याकडे रशियाच्या दूरवरच्या महत्त्वाच्या संरचनांवर अचूक हल्ला करण्याची क्षमता असेल, तर ते शत्रूला सामरिक दबावाखाली आणून शांतता चर्चेसाठी प्रवृत्त करू शकतात.

युक्रेनच्या मागणीत आणखी एक तर्क आहे — जर पश्चिमी देश त्यांच्या मागणीला पाठिंबा देतील तर हे म्हणजे “लांब पल्ल्याच्या हल्ल्याचा अधिकार” देणे नव्हे; तर शत्रूच्या आत अधिक खोल जाऊन तिसऱ्या देशांमध्ये थेट प्रभाव टाकण्याची क्षमता देण्याचा प्रश्न असतो. म्हणूनच, या मागणीवर नाटो व पश्चिमेने अत्यंत संवेदनशीलतेने विचार केला आहे.

युक्रेनला अशी क्षमता पुरवण्याबाबत नाटो देशांमध्ये सुरुवातीपासूनच शंकांचे कारण होते. मुख्य कारण — एस्कलेशन म्हणजे परिस्थितीचा व्यापक युद्धात परिवर्तित होण्याची भीती. जर युक्रेनकडे अशी सिस्टीम गेली आणि ती रशियावर वापरली गेली, तर रशियाचा त्वरित आणि कृत्यात्मक प्रतिसाद होण्याचा धोका मोठा आहे — आणि हा प्रतिसाद केवळ युक्रेनपुरताच मर्यादित न राहता, विभागीय किंवा जागतिक संदर्भातही वाढू शकतो.

दुसरे कारण म्हणजे इंटरेनॅशनल लीगल अँड पोलिसी इम्पॅक्ट — काही देश हे समजतात की लांब पल्ल्याच्या क्षेपणास्त्रं दिल्यास ते संघर्षाच्या स्वरूपात बदल घडवू शकतात; विविध राष्ट्रे थेट युद्धात सामील होण्याच्या धोके नाकारण्याचा प्रयत्न करत होती. त्यामुळे सुरुवातीला अनेक NATO सदस्यांनी टॉमहॉक सारख्या प्रणाली देण्यापासून परावृत्त राहण्याचा निर्णय घेतला.

ब्रिटनने २०२३ पासून युक्रेनला स्टॉर्म शॅडो (Storm Shadow) प्रकारच्या लाँग-रेंज स्पायक्रूज क्षेपणास्त्रे पुरवण्यास सुरवात केली. स्टॉर्म शॅडो हे फ्रेंच-ब्रिटिश निर्मित क्रूज मिसाइल आहे आणि तेही रशियाच्या आत खोलपर्यंत जाऊन लक्ष्य करू शकते. आठवड्यांपूर्वी आणि २०२४ मध्ये ब्रिटनने स्पष्ट केले की जर युक्रेनकडे असे शस्त्र असतील तर ते रशियावर थेट हल्ल्यासाठी वापरू शकतात — आणि त्या वापरासाठी ब्रिटनने परवानगीही दिली. या निर्णयामुळे पश्चिमेकडील धोरणात पधी पथक बदल दिसू लागला — काही देश ‘नितांत प्रतिबंधक’ धोरणातून ‘नियंत्रित समर्थन’ धोरणाकडे वळू लागले.

विश्लेषकांचे म्हणणे आहे की जर युक्रेनकडे टॉमहॉकप्रमाणे लांब पल्ल्याच्या क्रूज क्षेपणास्त्रांची मोठी संख्या गेली, तर ते रशियाच्या महत्त्वाच्या सैन्य, कमांड व लॉजिस्टिक ठिकाणांना हल्ला करण्यास सक्षम होईल — ज्यामुळे रशियाच्या सैन्यचालनात गंभीर व्यत्यय येऊ शकतो आणि पंतप्रधानांकडून निर्णय घेण्याची स्थिती निर्माण होऊ शकते.

युक्रेनचे राष्ट्रपती व्होलोडिमिर जेलेंस्की यांनी वारंवार स्पष्ट केलं आहे की जर त्यांना अशी शस्त्रे मिळालीत तर त्यांनी ती ‘थेट रशियावर वापरण्याचा’ हेतू नाकारला — त्याऐवजी ते या क्षेपणास्त्रांना एक सामरिक दबाव तयार करणाऱ्या साधनाच्या रूपात ठेवतील, ज्यामुळे रशियन नेतृत्वला चर्चेसाठी भाग पाडता येईल. जेलेंस्कींचा तर्क असा आहे की शस्त्रांचा अस्तित्वच विरोधकाला मानसिक व सैन्यदृष्ट्या दबावात ठेवू शकतो आणि हे संभाव्यतः राजनैतिक तोडगा आणण्यासाठी उपयोगी पडू शकते.

परंतु हे विधान जितके राजकीयदृष्ट्या आकर्षक वाटते, तितकेच व्यवहारिकदृष्ट्या धोकादायक आहे — कारण एका बाजूला “न वापरणार” हा शब्द असला, तरी शस्त्रांचा तंटा आणि त्याचा संभावित गैरवापर किंवा अपघातिक कारणांनी वापर होण्याचा धोका कायम राहतो.

जर प्रत्यक्षात युक्रेनने टॉमहॉकप्रकारची क्षेपणास्त्रे रशियाच्या आत वापरली तर शक्यतो पुढील गोष्टी घडू शकतात:

तत्काळ सैन्य प्रतिसाद: रशिया मोठ्या प्रमाणात हवाई किंवा क्षेपणास्त्रीनिर्देशित प्रत्युत्तर देऊ शकते. हे प्रत्युत्तर केवळ युक्रेनपुरतच मर्यादित न राहता, पश्चिमेपुढे संदेश देण्यासाठी इतर माध्यमांनीही केले जाऊ शकते.

राष्ट्रांतरांचे प्रतिशोधी पाऊल: रशियाने त्याच्या सहयोगी किंवा समर्थक राज्यांमार्फत थेट किंवा अप्रत्यक्ष प्रतिक्रिया देण्याची शक्यता आहे.

आर्थिक व ऊर्जा बाजारांवर परिणाम: युद्धाच्या तीव्रतेमुळे ऊर्जा पुरवठा, व्यापार व जागतिक अर्थव्यवस्थेत मोठे हलचाल होऊ शकते.

आंतरराष्ट्रीय कायदेशीर परिणाम: शस्त्रांचा वापर व त्यानंतरचा आचरण यावरून विविध आंतरराष्ट्रीय संस्था निर्णय घेऊ शकतात — तसेच युद्धविराम व शांतता वाटाघाटी बदलू शकतात.

जर पश्चिमी देश अशा क्षेपणास्त्रांचा विस्तार करण्याचा निर्णय घेत असतील तर काही नियंत्रणात्मक उपाय आवश्यक असतील:

स्पष्ट शर्त-आधारित हस्तांतरण: वापरासाठी बंधनकारक नियम — कोणत्या परिस्थितीत वापर केला जाऊ शकतो त्या बाबत स्पष्ट करार करणे.

नियंत्रीत मॉनिटरिंग व ट्रॅकिंग: क्षेपणास्त्रांच्या वापरावर तांत्रिक नियंत्रण व तटस्थ निरीक्षणाची व्यवस्था करणे.

बहुपक्षीय मध्यस्थी: संभाव्य वापराच्या परिस्थिती निर्माण झाल्यावर त्वरित मध्यस्थी व संवादासाठी जागतिक संस्था व तटस्थ देशांना संलग्न करणे.

सैन्य-संवाद चॅनेल उघडे ठेवणे: अनुचित गैरसमज व अकारण वाढ होऊ नये म्हणून रशिया व युक्रेन (किंवा त्यांचे समर्थक) यांच्यात संवादाचे तंत्र सक्रिय ठेवणे.

टॉमहॉक प्रकारच्या लांब पल्ल्याच्या क्रूज क्षेपणास्त्रांचा प्रश्न फक्त तांत्रिक किंवा सामरिक विकासापुरताच मर्यादित नाही; हा एक खोल जागतिक राजनैतिक व नैतिक प्रश्न आहे. एका बाजूने हे शस्त्र शत्रूच्या अस्थिर ठिकाणांवर अचूक हल्ला करु शकतात, परंतु दुसऱ्या बाजूने त्यांच्या हस्तांतरणाने संघर्षाचा विस्तार होण्याचा धोका बराच वाढतो. त्यामुळे या विषयावर निर्णय घेताना संयम, पारदर्शकता, आंतरराष्ट्रीय समन्वय आणि कायदेशीर चौकटींचे पालन हाच मार्ग आहे. युक्रेनला “डिफेंस” पुरविण्याची गरज आणि जागतिक स्तरावर युद्ध टाळण्याचा प्रयत्न — हे दोन्ही दृष्टीकोन समतोल राखत पुढे जाण्याची आवश्यकता आहे. शेवटी, दीर्घकालीन शांतता आणि मानवी जीवनरक्षण हेच सर्वोच्च ध्येय असले पाहिजे; कोणत्या शस्त्राच्या हस्तांतरणाने ते साध्य होऊ शकते, हे अत्यंत विचारपूर्वक, बहुपक्षीय चर्चेने ठरवायला हवे.

read also:https://ajinkyabharat.com/priyanka-chopracha-traditional-luke-durga-pujamidhye-vahirel/