हेपिटायटिस बी आणि सी किती धोकादायक? कोणते गंभीर आजार होऊ शकतात?

हरियाणातील हरियाणा राज्यातील पलवल जिल्ह्यातील छायासा या गावात अलीकडेच झालेल्या संशयास्पद मृत्यूंमुळे हेपिटायटिस बी आणि सी या आजारांबाबत मोठी चिंता निर्माण झाली आहे. आरोग्य विभागाच्या प्राथमिक तपासणीत काही मृत्यू तीव्र यकृत संसर्ग, कावीळ आणि हिपॅटिक एन्सेफॅलोपॅथीमुळे झाल्याचे समोर आले. अनेक ग्रामस्थांची चाचणी पॉझिटिव्ह आल्याने प्रशासनाने आरोग्य आणीबाणी जाहीर केली आहे. या पार्श्वभूमीवर हेपिटायटिस बी आणि सी म्हणजे नेमके काय, ते किती धोकादायक आहेत आणि त्यावर उपचार काय आहेत, हे जाणून घेणे आवश्यक ठरते.

हेपिटायटिस बी आणि सी म्हणजे काय?

हेपिटायटिस बी आणि हेपिटायटिस सी हे दोन्ही यकृताशी संबंधित व्हायरल संक्रमण आहेत. हे अनुक्रमे Hepatitis B आणि Hepatitis C या विषाणूंमुळे होतात. हे विषाणू थेट यकृताच्या पेशींवर हल्ला करतात आणि त्यामध्ये जळजळ निर्माण करतात. सुरुवातीला लक्षणे सौम्य असली तरी दीर्घकाळ दुर्लक्ष केल्यास हे संक्रमण जीवघेणे ठरू शकते.

संसर्ग कसा पसरतो?

हेपिटायटिस बी प्रामुख्याने संक्रमित रक्त, असुरक्षित लैंगिक संबंध, संक्रमित सुया किंवा सुईंचा पुनर्वापर, तसेच आईकडून बाळाला प्रसूतीदरम्यान पसरतो. हेपिटायटिस सी देखील प्रामुख्याने संक्रमित रक्ताच्या संपर्कातून, विशेषतः दूषित सुया किंवा वैद्यकीय उपकरणांच्या पुनर्वापरामुळे पसरतो. असुरक्षित रक्तसंकलन किंवा टॅटू/पिअर्सिंग करताना निर्जंतुकीकरण न केलेली साधने वापरल्यासही धोका वाढतो.

सुरुवातीची लक्षणे कोणती?

या दोन्ही आजारांची सुरुवातीची लक्षणे अनेकदा सौम्य किंवा अगदीच दिसून न येणारी असतात. थकवा, भूक न लागणे, मळमळ, उलट्या, ताप, ओटीपोटात दुखणे, डोळे व त्वचा पिवळी होणे (कावीळ) अशी लक्षणे आढळू शकतात. हेपिटायटिस सीच्या बाबतीत अनेक रुग्णांना वर्षानुवर्षे कोणतीही लक्षणे जाणवत नाहीत. त्यामुळे संसर्ग हळूहळू वाढत राहतो आणि यकृताचे गंभीर नुकसान होऊ शकते.

दीर्घकालीन धोके

वेळेवर उपचार न मिळाल्यास हे संक्रमण दीर्घकालीन (क्रॉनिक) रूप धारण करू शकते. सततची जळजळ यकृताच्या पेशींना हानी पोहोचवते. परिणामी यकृत सिरोसिस, यकृत निकामी होणे किंवा यकृताचा कर्करोग होण्याचा धोका वाढतो. सिरोसिसमध्ये यकृत कडक आणि आकुंचन पावते, ज्यामुळे शरीरातील विषारी द्रव्ये नीट फिल्टर होऊ शकत नाहीत. गंभीर अवस्थेत रुग्णाला हिपॅटिक एन्सेफॅलोपॅथी होऊ शकते, ज्यात मेंदूवर परिणाम होऊन गोंधळ, बेशुद्धावस्था किंवा मृत्यूही संभवतो.

उपचार आणि लस

तज्ज्ञांच्या मते, हेपिटायटिस बीसाठी प्रभावी अँटीव्हायरल औषधे उपलब्ध आहेत, जी विषाणू नियंत्रणात ठेवण्यास मदत करतात. मात्र हा विषाणू पूर्णपणे नष्ट करणे कठीण असते. यासाठी सुरक्षित आणि प्रभावी लस उपलब्ध आहे. लसीकरण हा संसर्ग टाळण्याचा सर्वात परिणामकारक मार्ग मानला जातो.

हेपिटायटिस सी हा पूर्वी अत्यंत गंभीर आणि दीर्घकालीन स्वरूप धारण करणारा आजार मानला जात होता. मात्र वैद्यकीय क्षेत्रातील प्रगतीमुळे आता या आजारावर प्रभावी उपचार उपलब्ध झाले आहेत. आधुनिक अँटीव्हायरल औषधांच्या मदतीने हेपिटायटिस सीचा विषाणू शरीरातून पूर्णपणे नष्ट करता येतो. ‘डायरेक्ट अ‍ॅक्टिंग अँटीव्हायरल’ (DAA) औषधोपचारामुळे ८ ते १२ आठवड्यांच्या कालावधीत बहुतेक रुग्णांमध्ये संसर्ग पूर्णपणे नियंत्रणात येतो. उपचार यशस्वी ठरल्यानंतर रुग्णाच्या रक्तात विषाणू आढळत नाही, म्हणजेच तो प्रभावीपणे बरा झाल्याचे मानले जाते.

तथापि, यासाठी सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे वेळेवर निदान. सुरुवातीच्या टप्प्यात हा संसर्ग अनेकदा लक्षणविरहित असतो. त्यामुळे नियमित रक्ततपासणीद्वारे आजार ओळखणे गरजेचे आहे. जर योग्य वेळी उपचार सुरू केले, तर यकृताचे कायमस्वरूपी नुकसान, सिरोसिस किंवा यकृत निकामी होण्याचा धोका मोठ्या प्रमाणात टाळता येतो. त्यामुळे संशयास्पद लक्षणे दिसल्यास त्वरित तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घेणे अत्यावश्यक आहे.

प्रतिबंधात्मक उपाय

– सुरक्षित रक्तसंकलन व रक्तदानाची तपासणी
– एकदाच वापरायच्या सुईंचा वापर
– असुरक्षित लैंगिक संबंध टाळणे
– हेपिटायटिस बी लसीकरण
– नियमित आरोग्य तपासणी

विशेषतः ज्यांना वारंवार रक्तसंचाराची गरज असते, आरोग्यसेवक, किंवा संक्रमित व्यक्तींच्या संपर्कात येणारे लोक यांनी तपासणी करणे गरजेचे आहे.

वेळेवर निदान का महत्त्वाचे?

अनेक रुग्णांना सुरुवातीला कोणतीही ठळक लक्षणे नसतात. त्यामुळे वर्षातून एकदा तरी यकृताची तपासणी करणे आवश्यक आहे. रक्तचाचणीतून हेपिटायटिस बी आणि सीची माहिती मिळू शकते. वेळेवर निदान झाल्यास उपचार सोपे होतात आणि गंभीर गुंतागुंत टाळता येते.

हेपिटायटिस बी आणि सी हे साधे आजार नसून दीर्घकालीन आणि प्राणघातक ठरू शकणारे संक्रमण आहेत. योग्य वेळी तपासणी, उपचार आणि लसीकरण यामुळे या आजारांवर नियंत्रण मिळवता येते. हरियाणातील घटनेनंतर या विषयाबाबत जागरूकता वाढवणे अत्यावश्यक झाले आहे. आरोग्याकडे दुर्लक्ष न करता, वेळेवर तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे हीच सुरक्षिततेची गुरुकिल्ली आहे.

(डिस्क्लेमर : या लेखात दिलेली माहिती सर्वसाधारण जागरूकतेसाठी आहे. कोणतीही लक्षणे आढळल्यास वैद्यकीय तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.)