Middle East War : तिघांच्या संघर्षात चौथ्याचा लाभ; अमेरिका-इस्रायल-इराण युद्धात रशियाला आर्थिक फायदा?

मध्यपूर्वेत सुरू असलेल्या संघर्षाने जागतिक राजकारण आणि अर्थव्यवस्थेवर मोठे परिणाम घडवायला सुरुवात केली आहे. United States, इस्रायल आणि Iran यांच्यात वाढलेल्या तणावामुळे युद्धसदृश परिस्थिती निर्माण झाली आहे. या संघर्षामुळे या तिन्ही देशांना वेगवेगळ्या स्वरूपात नुकसान सहन करावे लागत असताना, जागतिक विश्लेषकांच्या मते या संघर्षातून अप्रत्यक्षपणे सर्वाधिक फायदा एका देशाला होत आहे आणि तो देश म्हणजे Russia.

गेल्या महिन्याच्या २८ तारखेपासून अमेरिका आणि इस्रायलने एकत्र येत इराणविरोधात कारवाई सुरू केल्याचे वृत्त आहे. या कारवाईमागे दोन प्रमुख उद्दिष्टे असल्याचे सांगितले जाते. पहिले म्हणजे इराणमध्ये सत्ताबदल घडवून आणणे आणि दुसरे म्हणजे इराणच्या अणुकार्यक्रमाला धक्का देणे. विशेषतः इराणने साठवलेले समृद्ध युरेनियम नष्ट करून त्यांना अणुबॉम्ब तयार करण्यापासून रोखणे हा या कारवाईचा मुख्य हेतू असल्याचे मानले जाते.

युद्धाचा परिणाम : तिन्ही देशांचे नुकसान

या संघर्षात इराणचे मोठ्या प्रमाणावर आर्थिक नुकसान झाल्याचे सांगितले जाते. हवाई हल्ल्यांमुळे अनेक ठिकाणची पायाभूत सुविधा उद्ध्वस्त झाली असून देशातील आर्थिक परिस्थितीवर मोठा परिणाम झाला आहे. जीवितहानीही झाली आहे. तरीही इराणने युद्धातून माघार घेण्याची चिन्हे दिसत नाहीत.

दुसरीकडे इस्रायलमध्ये जीवितहानी तुलनेने कमी असली तरी आर्थिक आणि लष्करी खर्च मोठ्या प्रमाणात वाढला आहे. युद्धसदृश परिस्थितीमुळे सुरक्षाव्यवस्थेवर प्रचंड खर्च होत असून देशातील सामान्य जनजीवनावरही त्याचा परिणाम होत आहे.

अमेरिकेला या संघर्षाची थेट झळ बसत नसली तरी लष्करी मदत, शस्त्रास्त्रे आणि युद्धसामग्रीसाठी मोठा खर्च करावा लागत आहे. त्यामुळे अमेरिकेच्या अर्थसंकल्पावरही या संघर्षाचा ताण वाढत असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.

इराणमध्ये सत्ताबदलाचा प्रयत्न अपयशी?

अमेरिका आणि इस्रायलला अपेक्षा होती की, हवाई हल्ल्यांनंतर इराणमधील नागरिक सरकारविरोधात रस्त्यावर उतरतील आणि सत्ताबदलाची परिस्थिती निर्माण होईल. मात्र प्रत्यक्षात असे काहीही घडलेले दिसत नाही.

युद्ध सुरू होण्याच्या काही आठवड्यांपूर्वी इराणमध्ये सरकारविरोधात आंदोलन झाले होते. मात्र संघर्ष सुरू झाल्यानंतर परिस्थिती बदलली आणि नागरिक मोठ्या प्रमाणावर रस्त्यावर उतरले नाहीत. त्यामुळे इराणमध्ये सत्ताबदलाची शक्यता सध्या तरी कमी असल्याचे विश्लेषक सांगतात.

अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष Donald Trump आणि इस्रायलचे पंतप्रधान Benjamin Netanyahu यांनी इराणमधील नागरिकांना सरकारविरोधात उभे राहण्याचे आवाहन केले होते. इस्रायलने तर इराणी टीव्ही नेटवर्क हॅक करून संदेश प्रसारित केल्याचेही सांगितले जाते. मात्र या सर्व प्रयत्नांनंतरही इराणमधील परिस्थितीत फारसा बदल झालेला नाही.

याचे प्रमुख कारण म्हणजे इराणच्या लष्करी संघटनेची मजबूत पकड असल्याचे मानले जाते. विशेषतः Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC) या संघटनेचा देशातील राजकीय आणि सुरक्षा व्यवस्थेवर मोठा प्रभाव आहे.

इराणची प्रतिकारात्मक रणनीती

युद्धात आर्थिक नुकसान होत असतानाही इराणने प्रतिकाराची रणनीती अवलंबली आहे. अमेरिकेवर आणि इस्रायलवर दबाव वाढवण्यासाठी इराणने आखाती भागातील तेलवाहतुकीवर परिणाम करणारी पावले उचलली आहेत.

विशेषतः Strait of Hormuz हा महत्त्वाचा समुद्री मार्ग तात्पुरता बंद करण्याचा प्रयत्न करण्यात आल्याचे वृत्त आहे. या मार्गावरून जगातील सुमारे २० टक्के कच्च्या तेलाची वाहतूक होते. त्यामुळे या मार्गावरील कोणतीही अडचण जागतिक ऊर्जा बाजाराला हादरा देऊ शकते.

या पावलामुळे आंतरराष्ट्रीय तेल बाजारात अस्थिरता निर्माण झाली असून अनेक देश चिंतेत आहेत. तेलाचे दर वाढण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.

भारतावरही परिणाम

या संघर्षाचा परिणाम भारतावरही होताना दिसत आहे. भारताच्या ऊर्जा गरजांपैकी मोठा भाग मध्यपूर्वेतून आयात केला जातो. विशेषतः कच्चे तेल आणि नैसर्गिक वायू यांचा मोठा हिस्सा या प्रदेशातून येतो.

जर Strait of Hormuz मार्गावर अडथळे निर्माण झाले तर भारताच्या ऊर्जा पुरवठ्यावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे भारताने पर्यायी स्रोतांचा विचार सुरू केला आहे.

रशियाला मिळतोय फायदा?

या संपूर्ण परिस्थितीत सर्वाधिक आर्थिक फायदा Russia ला होत असल्याचे विश्लेषक सांगतात. युद्धामुळे जागतिक बाजारात तेलाचा पुरवठा कमी होण्याची भीती निर्माण झाली आहे. त्यामुळे तेलाचे दर वाढण्याची शक्यता वाढली आहे.

या पार्श्वभूमीवर भारताने रशियाकडून मोठ्या प्रमाणावर कच्चे तेल खरेदी करण्याचा निर्णय घेतला आहे. अंदाजे ३० मिलियन बॅरल म्हणजेच तीन कोटी बॅरल कच्च्या तेलाची खरेदी करण्यात आल्याचे सांगितले जाते.

यापूर्वी रशिया भारताला तुलनेने कमी दरात तेल पुरवत होता. मात्र सध्याच्या परिस्थितीत तेच तेल तुलनेने जास्त दराने विकले जात असल्याचे सांगितले जाते. त्यामुळे रशियाला या व्यवहारातून मोठा आर्थिक फायदा होत आहे.

जागतिक ऊर्जा बाजारात बदल

या संघर्षामुळे जागतिक ऊर्जा बाजारात मोठे बदल होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. मध्यपूर्वेतील पुरवठा अस्थिर झाल्यास इतर तेल उत्पादक देशांना अधिक संधी मिळू शकते.

विशेषतः रशिया, अमेरिका आणि काही आफ्रिकन देश या परिस्थितीचा फायदा घेऊ शकतात. ऊर्जा पुरवठ्याच्या साखळीत होणारे बदल जागतिक अर्थव्यवस्थेवरही परिणाम करू शकतात.

युद्धाचा शेवट कधी?

सध्या या संघर्षाचा शेवट कधी होईल याबाबत स्पष्ट चित्र दिसत नाही. अमेरिका आणि इस्रायल आपल्या उद्दिष्टांपर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न करत आहेत, तर इराणही प्रतिकार करत आहे.

विश्लेषकांच्या मते, हा संघर्ष दीर्घकाळ चालू राहण्याची शक्यता आहे. जर तसे झाले तर त्याचा परिणाम केवळ मध्यपूर्वेतच नव्हे तर संपूर्ण जगाच्या अर्थव्यवस्थेवर होऊ शकतो.

एकूणच पाहता अमेरिका, इस्रायल आणि इराण यांच्यातील संघर्षामुळे जागतिक राजकारणात मोठी उलथापालथ होत आहे. या युद्धात तिन्ही देशांना वेगवेगळ्या स्वरूपात नुकसान होत असताना, ऊर्जा बाजारातील बदलांमुळे रशियाला आर्थिक लाभ मिळत असल्याचे चित्र समोर येत आहे.

युद्धाचे परिणाम अजून पूर्णपणे स्पष्ट झालेले नसले तरी मध्यपूर्वेतील परिस्थिती जागतिक अर्थव्यवस्थेवर आणि ऊर्जा पुरवठ्यावर मोठा प्रभाव टाकत असल्याचे निश्चित दिसत आहे. पुढील काही आठवड्यांत या संघर्षाचे परिणाम अधिक स्पष्ट होण्याची शक्यता आहे.