इराण ‘जॅकेट’ स्वरूपातील अण्वस्त्र तयार करू शकतो? अमेरिकेची भीती आणि वास्तवाचा वेध
मध्यपूर्वेतील वाढत्या तणावाच्या पार्श्वभूमीवर इराण आणि अमेरिका यांच्यातील संघर्ष नव्या टप्प्यावर पोहोचला आहे. या पार्श्वभूमीवर अमेरिकेचे उपराष्ट्राध्यक्ष जेडी वेन्स यांनी व्यक्त केलेली एक भीती सध्या जागतिक स्तरावर चर्चेचा विषय ठरत आहे—इराण ‘जॅकेटवाला न्युक्लिअर बॉम्ब’ तयार करू शकतो का?
ही भीती केवळ राजकीय वक्तव्य म्हणून पाहायची की त्यामागे काही ठोस धोका दडलेला आहे, याचा सखोल विचार करणे आवश्यक आहे. या संदर्भात वास्तव, तांत्रिक बाबी, आंतरराष्ट्रीय करार आणि सुरक्षा यंत्रणांचा आढावा घेणे महत्त्वाचे ठरते.
‘जॅकेटवाला न्युक्लिअर बॉम्ब’ म्हणजे नेमकं काय?
सर्वप्रथम, ‘जॅकेटवाला न्युक्लिअर बॉम्ब’ ही संज्ञा अधिकृत किंवा तांत्रिक भाषेत प्रचलित नाही. सामान्यतः याचा अर्थ असा घेतला जातो की, एखाद्या व्यक्तीने शरीरावर परिधान करता येईल अशा स्वरूपातील अत्यंत लहान आकाराचे अण्वस्त्र.
परंतु तज्ज्ञांच्या मते, प्रत्यक्षात अशा प्रकारचे पूर्ण विकसित अणुबॉम्ब ‘जॅकेट’मध्ये बसवणे अत्यंत अवघड आहे. कारण अण्वस्त्रासाठी आवश्यक असलेली तांत्रिक यंत्रणा, सुरक्षाव्यवस्था आणि नियंत्रण प्रणाली या सर्वांचा आकार आणि गुंतागुंत मोठी असते.
याउलट, ‘डर्टी बॉम्ब’ (रेडिओलॉजिकल डिव्हाइस) ही संकल्पना वास्तवात अधिक शक्य मानली जाते. यात पारंपरिक स्फोटकासोबत रेडिओधर्मी पदार्थ वापरले जातात, ज्यामुळे स्फोटानंतर किरणोत्सर्गाचा प्रसार होतो. मात्र हे अणुबॉम्बइतके विध्वंसक नसते.
भीती निर्माण होण्यामागचं कारण
अमेरिकेची चिंता अचानक निर्माण झालेली नाही. काही महत्त्वाच्या घडामोडींमुळे ही भीती वाढली आहे:
1. अणुकार्यक्रम आणि युरेनियम संवर्धन
इराणने गेल्या काही वर्षांत युरेनियम संवर्धनाचा स्तर वाढवला आहे. अहवालांनुसार, इराणकडे 60% पर्यंत संवर्धित युरेनियमचा साठा आहे. अण्वस्त्र तयार करण्यासाठी साधारण 90% संवर्धन आवश्यक असते.
यामुळे आंतरराष्ट्रीय समुदायात चिंता व्यक्त केली जात आहे की, इराण ‘ब्रेकआउट टाइम’ कमी करत आहे—म्हणजेच आवश्यक तंत्रज्ञान पूर्ण होण्यासाठी लागणारा कालावधी कमी होत आहे.
2. NPT करारावर प्रश्नचिन्ह
NPT (Non-Proliferation Treaty) हा अण्वस्त्र प्रसार रोखण्यासाठीचा महत्त्वाचा आंतरराष्ट्रीय करार आहे. इराणने या करारातून बाहेर पडण्याबाबत संकेत दिल्याची चर्चा आहे.
जर असे झाले, तर इराणवर असलेली आंतरराष्ट्रीय बंधने कमी होतील आणि अणुकार्यक्रम अधिक वेगाने पुढे जाऊ शकतो.
3. प्रॉक्सी नेटवर्क आणि ‘स्लीपर सेल्स’
अमेरिकेची आणखी एक मोठी चिंता म्हणजे इराणशी संबंधित गटांचे जागतिक नेटवर्क. काही विश्लेषकांच्या मते, अशा ‘स्लीपर सेल्स’द्वारे पारंपरिक हल्ल्यांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने धोका निर्माण होऊ शकतो.
जरी या दाव्यांबाबत ठोस पुरावे सर्वसमावेशकपणे उपलब्ध नसले, तरी सुरक्षा यंत्रणा अशा शक्यतांचा विचार करूनच धोरण आखतात.
तांत्रिकदृष्ट्या किती शक्य?
‘जॅकेटवाला न्युक्लिअर बॉम्ब’ तयार करणे हे अत्यंत जटिल काम आहे. यासाठी खालील बाबी आवश्यक असतात:
- उच्च स्तरावरील संवर्धित युरेनियम किंवा प्लुटोनियम
- अचूक स्फोटक यंत्रणा
- सुरक्षित ट्रिगरिंग सिस्टम
- किरणोत्सर्गापासून संरक्षण
या सर्व गोष्टींचा विचार करता, तज्ज्ञांचे मत आहे की ‘पोर्टेबल अणुबॉम्ब’ बनवणे तांत्रिकदृष्ट्या अत्यंत कठीण आहे. त्यामुळे ‘जॅकेट’ स्वरूपातील अणुबॉम्ब ही कल्पना अधिकाधिक सैद्धांतिक किंवा अतिशयोक्त स्वरूपाची वाटते.
अमेरिकेसाठी धोका का मानला जातो?
तरीसुद्धा, अमेरिकेने ही भीती का व्यक्त केली आहे? त्यामागील काही कारणे पुढीलप्रमाणे:
1. पारंपरिक हल्ल्यांची मर्यादा
इराणकडे सध्या अमेरिकेपर्यंत थेट पोहोचणारी मिसाईल क्षमता मर्यादित असल्याचे मानले जाते. त्यामुळे ‘असममित युद्धनीती’ (asymmetric warfare) वापरण्याची शक्यता गृहित धरली जाते.
2. लहान प्रमाणातील मोठा परिणाम
जर रेडिओलॉजिकल किंवा लहान अणुसदृश उपकरण वापरले गेले, तर त्याचा परिणाम स्थानिक पातळीवर मोठा असू शकतो—भीती, गोंधळ आणि आर्थिक नुकसान.
3. मनोवैज्ञानिक परिणाम
अशा प्रकारच्या हल्ल्यांचा सर्वात मोठा परिणाम हा मानसिक असतो. लोकांमध्ये भीती आणि असुरक्षिततेची भावना निर्माण होते, जी कोणत्याही देशासाठी गंभीर आव्हान ठरते.
तज्ज्ञांचे मत काय?
अनेक आंतरराष्ट्रीय सुरक्षा तज्ज्ञांच्या मते, ‘जॅकेटवाला न्युक्लिअर बॉम्ब’ ही कल्पना प्रत्यक्षात आणणे अवघड असले, तरी त्याचा उल्लेख हा राजकीय आणि धोरणात्मक दबाव निर्माण करण्यासाठी केला जाऊ शकतो.
यातून दोन गोष्टी स्पष्ट होतात:
- आंतरराष्ट्रीय स्तरावर इराणच्या अणुकार्यक्रमावर लक्ष ठेवले जात आहे
- अशा शक्यतांचा उल्लेख करून सुरक्षा धोरण अधिक कडक करण्याचा प्रयत्न होत आहे
इराणकडून ‘जॅकेटवाला न्युक्लिअर बॉम्ब’ तयार होण्याची भीती ही सध्या चर्चेचा विषय असली, तरी तांत्रिकदृष्ट्या ती अत्यंत गुंतागुंतीची आणि अवघड बाब आहे. मात्र, यामागील व्यापक संदर्भ—अणुकार्यक्रम, आंतरराष्ट्रीय करार, आणि जागतिक सुरक्षाहे अधिक महत्त्वाचे आहेत.
अमेरिका आणि इराण यांच्यातील तणाव लक्षात घेता, अशा प्रकारच्या चर्चांमुळे जागतिक स्तरावर सावधगिरी वाढत आहे.
युद्ध केवळ शस्त्रांनीच नव्हे, तर माहिती, भीती आणि धारणा यांद्वारेही लढले जाते—आणि ‘जॅकेटवाला न्युक्लिअर बॉम्ब’ ही संकल्पना त्याचाच एक भाग असल्याचे मानले जात आहे.
