इराण-इस्रायल युद्ध तणावातही भारताला दिलासा; इंधन पुरवठा सुरक्षित, ऊर्जा धोरण मजबूत – सविस्तर माहिती

मध्य-पूर्वेतील वाढत्या तणावामुळे जागतिक ऊर्जा बाजार अस्थिर झाला असला तरी भारतासाठी सध्या चिंता करण्यासारखी परिस्थिती नाही, असे पेट्रोलियम नियोजन आणि विश्लेषण कक्षाच्या (PPAC) अहवालातून स्पष्ट झाले आहे. Petroleum Planning and Analysis Cell च्या माहितीनुसार भारताकडे पुरेसा इंधन साठा उपलब्ध असून आयात धोरण, शुद्धीकरण क्षमता आणि पर्यायी ऊर्जा स्रोतांमुळे देशाची ऊर्जा सुरक्षा मजबूत झाली आहे. इराण-इस्रायल युद्ध तसेच पश्चिम आशियातील संघर्षाचा परिणाम जागतिक तेल बाजारावर दिसत असला तरी भारतात इंधन तुटवड्याची तातडीची भीती नाही.

भारताचा इंधन साठा किती मजबूत?

भारताकडे सध्या कच्चे तेल आणि शुद्ध पेट्रोलियम उत्पादनांचा मिळून सुमारे 250 दशलक्ष बॅरलपेक्षा अधिक साठा आहे. हा साठा देशाच्या गरजेनुसार अंदाजे 7 ते 8 आठवडे इंधन पुरवठा करण्यास सक्षम आहे. देशात जवळपास 4 हजार कोटी लिटर इंधन साठवण्याची क्षमता असल्याचे तज्ज्ञ सांगतात. यामुळे कोणत्याही आपत्कालीन परिस्थितीत देशातील वाहतूक, उद्योग आणि सामान्य नागरिकांच्या गरजा पूर्ण करता येऊ शकतात.

भारत हा जगातील चौथ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा तेल शुद्धीकरण क्षमता असलेला देश आहे. देशाची वार्षिक शुद्धीकरण क्षमता सुमारे 258 दशलक्ष मेट्रिक टन इतकी आहे. तर देशांतर्गत पेट्रोलियम उत्पादनांचा वापर अंदाजे 210 ते 230 दशलक्ष मेट्रिक टन इतका आहे. याचा अर्थ भारताची उत्पादन क्षमता गरजेपेक्षा अधिक आहे. त्यामुळे भविष्यातील ऊर्जा मागणी पूर्ण करण्यासाठी देश सक्षम स्थितीत आहे.

आयात स्रोतांचे विविधीकरण – भारताचे मोठे यश

भारताने गेल्या दशकात कच्च्या तेलाच्या आयात स्रोतांमध्ये मोठा विस्तार केला आहे. पूर्वी भारत सुमारे 27 देशांकडून तेल आयात करत होता. मात्र सध्या भारत 40 पेक्षा अधिक देशांकडून तेल आयात करतो. यामुळे कोणत्याही एका प्रदेशावर अवलंबित्व कमी झाले आहे.

भारताच्या तेल आयातीत समुद्री मार्गांचे महत्त्व असले तरी हॉर्मूज सामुद्रधुनीवर पूर्ण अवलंबित्व नाही. भारताच्या एकूण तेल आयातीपैकी फक्त सुमारे 40 टक्के तेल या मार्गाने येते, तर उर्वरित 60 टक्के तेल इतर समुद्री आणि वाहतूक मार्गांनी आयात केले जाते. त्यामुळे युद्धजन्य परिस्थितीतही पुरवठा साखळी पूर्णपणे खंडित होण्याची शक्यता कमी आहे.

पेट्रोल-डिझेल दर स्थिर ठेवण्याचे धोरण

गेल्या काही वर्षांत जागतिक बाजारात इंधन दर मोठ्या प्रमाणात वाढले असले तरी भारतात तुलनेने दर स्थिर राहिले आहेत. उदाहरणार्थ, काही युरोपीय देशांमध्ये इंधन दरात मोठी वाढ झाली आहे. Pakistan मध्ये पेट्रोल दर सुमारे 55 टक्क्यांनी वाढले, तर Germany मध्ये 21 टक्के आणि France मध्ये 19 टक्के वाढ झाली.

मात्र भारतात पेट्रोल दर सुमारे 0.67 टक्क्यांनी कमी झाले, तर डिझेल दरात केवळ 1.15 टक्क्यांची वाढ झाली. यामागे सरकारचे दीर्घकालीन ऊर्जा नियोजन महत्त्वाचे ठरले आहे.

एथेनॉल मिश्रण धोरणामुळे तेलावरील अवलंबित्व कमी

भारत सरकारने जैवइंधन वापर वाढवण्यासाठी एथेनॉल मिश्रण कार्यक्रम सुरू केला आहे. सध्या देशात 20 टक्के एथेनॉल मिश्रण धोरण राबवले जात आहे. यामुळे दरवर्षी सुमारे 6 दशलक्ष टन कच्च्या तेलाची बचत होते.

या कार्यक्रमामुळे शेतकऱ्यांना अतिरिक्त उत्पन्नाचा स्रोत मिळत आहे. साखर उद्योग आणि कृषी क्षेत्रालाही फायदा होत आहे. पर्यावरण संरक्षणासाठीही हे धोरण महत्त्वाचे मानले जाते.

एलपीजी दर शेजारी देशांच्या तुलनेत कमी

भारतामध्ये घरगुती एलपीजी सिलिंडर दर अनेक शेजारी देशांच्या तुलनेत कमी आहेत. प्रधानमंत्री उज्ज्वला योजनेअंतर्गत लाभार्थ्यांना 14.2 किलो एलपीजी सिलिंडर सुमारे 553 रुपयांना उपलब्ध आहे. तुलना केल्यास Pakistan मध्ये सिलिंडर किंमत सुमारे 1054 रुपये, Sri Lanka मध्ये 1239 रुपये आणि Nepal मध्ये 1195 रुपये इतकी आहे.

ऊर्जा सुरक्षा मजबूत करणारी धोरणे

भारताने ऊर्जा सुरक्षेसाठी अनेक धोरणात्मक निर्णय घेतले आहेत. आयात स्रोतांचे विविधीकरण, देशांतर्गत उत्पादन वाढ, जैवइंधन विकास आणि शुद्धीकरण क्षमता विस्तार यामुळे देशाची ऊर्जा व्यवस्था मजबूत झाली आहे.

Ministry of Petroleum and Natural Gas, India च्या धोरणानुसार भविष्यात ऊर्जा स्वावलंबनावर अधिक भर दिला जाणार आहे. सरकार नवीकरणीय ऊर्जा स्रोतांचा वापर वाढवण्यावर काम करत आहे.

हॉर्मूज सामुद्रधुनी तणावाचा भारतावर कमी परिणाम

पश्चिम आशियातील संघर्षामुळे समुद्री व्यापार मार्ग धोक्यात येण्याची शक्यता व्यक्त होत असली तरी भारताने पर्यायी पुरवठा व्यवस्था तयार केली आहे. त्यामुळे कोणत्याही एका समुद्री मार्गावरील अडथळ्यामुळे देशात इंधन टंचाई निर्माण होणार नाही.

इथेनॉल आणि हरित ऊर्जा धोरण

भारत जैवइंधन आणि हरित ऊर्जा विकासावर मोठा भर देत आहे. वाहन इंधनात एथेनॉल मिश्रण वाढवून कच्च्या तेलावरील अवलंबित्व कमी करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे.

जागतिक अनिश्चिततेतही भारत सुरक्षित

इराण-इस्रायल युद्ध, पश्चिम आशियातील तणाव आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारातील अस्थिरता असूनही भारताची ऊर्जा सुरक्षा मजबूत असल्याचे तज्ज्ञ सांगतात. देशातील मोठा साठा, आयात नेटवर्क आणि शुद्धीकरण क्षमता यामुळे भविष्यातील संकटाचा धोका कमी झाला आहे.

एकूणच, जागतिक ऊर्जा बाजारात अनिश्चितता असली तरी भारताने दीर्घकालीन ऊर्जा धोरण तयार केले आहे. मजबूत साठा व्यवस्था, विविध आयात स्रोत, उच्च शुद्धीकरण क्षमता आणि जैवइंधन कार्यक्रमामुळे देशाला ऊर्जा संकटाचा धोका तुलनेने कमी आहे. नागरिकांनी इंधन पुरवठ्याबाबत चिंता करण्याची गरज नाही, असे अहवालातून स्पष्ट होते.

read also:https://ajinkyabharat.com/dhurandhar-2s-explosive-trailer-release-in-2026-new-record-at-box-office/