इराण–Israel War: इस्रायलचा पहिला हल्ला, तेहरान हादरलं; ‘Iron Beam’ची रणांगणावर कसोटी
इराण–इस्रायल संघर्षाने पुन्हा एकदा मध्यपूर्वेतील तणाव टोकाला नेला आहे. शनिवारी सकाळी इस्रायलने इराणवर अचानक हवाई हल्ला चढवत युद्धाची ठिणगी पडली. इराणची राजधानी तेहरानसह अनेक महत्त्वाच्या शहरांमध्ये स्फोटांचे आवाज घुमले, धुराचे प्रचंड लोळ हवेत झेपावताना दिसले आणि नागरिकांमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण झाले. गेल्या काही महिन्यांत या दोन देशांमध्ये तणाव वाढतच होता; परंतु एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर उघड संघर्ष पुन्हा भडकू शकतो, याची सर्वांनाच धास्ती होती. सात–आठ महिन्यांच्या आत हा दुसरा मोठा संघर्ष ठरू शकतो, अशी चर्चा लष्करी विश्लेषकांमध्ये सुरू आहे.
या युद्धात विशेष लक्ष वेधून घेतले आहे ते म्हणजे इस्रायलची अत्याधुनिक हवाई संरक्षण यंत्रणा. भारतासोबत अलीकडेच झालेल्या संरक्षण करारांच्या पार्श्वभूमीवर “आर्यन डोम” आणि “आर्यन बीम” या प्रणालींची चर्चा रंगली आहे. या प्रणालींना जागतिक पातळीवर अनुक्रमे Iron Dome आणि Iron Beam म्हणून ओळखले जाते. विशेषतः लेझर-आधारित ऊर्जा शस्त्र प्रणाली असलेले “आयरन बीम” हे या संघर्षात प्रत्यक्ष कसोटीला लागण्याची शक्यता आहे.
अचानक हल्ला आणि रणनीती
युद्धनीतीमध्ये दिशाभूल (deception) हे एक प्रभावी तंत्र मानले जाते. काही दिवसांपासून अमेरिका इराणवर हल्ला करणार, अशी हवा निर्माण झाली होती. त्यामुळे इराणचे लक्ष अमेरिकेकडे वळले होते. मात्र प्रत्यक्षात पहिला हल्ला इस्रायलने केला. सामान्यतः मोठे हल्ले रात्री केले जातात; पण इस्रायलने सकाळीच कारवाई करून विरोधकाला अनपेक्षित धक्का दिला. या निर्णयामागे गुप्तचर माहिती, हवाई निरीक्षण आणि जलद हालचाली यांचा समन्वय असल्याचे मानले जाते.
हल्ल्यानंतर इराणचे सर्वोच्च नेते Ali Khamenei यांना सुरक्षित ठिकाणी हलविण्यात आल्याची माहिती समोर आली. देशातील सर्व उड्डाणे तात्पुरती स्थगित करण्यात आली आणि एअरस्पेस पूर्णपणे रिकामी करण्यात आला. दोन्ही देशांमध्ये सायरन वाजू लागले, नागरिकांना बंकरमध्ये हलविण्याची प्रक्रिया सुरू झाली.
भारत-इस्रायल संबंध आणि संरक्षण करार
या सर्व घडामोडींमध्ये भारताचा संदर्भ विशेष महत्त्वाचा ठरतो. दोन दिवसांपूर्वीच पंतप्रधान Narendra Modi यांनी इस्रायलचा दौरा केला होता. २५ आणि २६ फेब्रुवारीदरम्यान झालेल्या या भेटीत शेती, तंत्रज्ञान, पाणी व्यवस्थापन आणि संरक्षण क्षेत्रात अनेक करार झाले. त्यात हवाई संरक्षण प्रणालीसंदर्भातील सहकार्याचा मुद्दा ठळकपणे समोर आला.
भारताने “मिशन सुदर्शन चक्र”ची घोषणा करत देशाची हवाई सुरक्षा अधिक सक्षम करण्याचा निर्धार व्यक्त केला आहे. या पार्श्वभूमीवर आयरन डोम आणि आयरन बीमच्या तंत्रज्ञान हस्तांतरणाबाबत चर्चा सुरू असल्याचे संकेत आहेत. भारताच्या सीमांवरील वाढत्या ड्रोन आणि मिसाईल धोक्याच्या पार्श्वभूमीवर ही प्रणाली महत्त्वाची ठरू शकते.
आयरन डोमची कामगिरी
आयरन डोम ही अल्प पल्ल्याच्या रॉकेट्स आणि तोफगोळ्यांना हवेतच नष्ट करणारी प्रणाली आहे. रडारद्वारे लक्ष्य ओळखून इंटरसेप्टर मिसाईल सोडली जाते आणि लक्ष्य हवेतच उद्ध्वस्त केले जाते. गेल्या काही वर्षांत या प्रणालीने शेकडो रॉकेट्स रोखून इस्रायलमधील नागरिकांचे प्राण वाचवले आहेत.
तथापि, एकाचवेळी मोठ्या संख्येने रॉकेट्स किंवा ड्रोन डागले गेल्यास प्रणालीवर ताण येऊ शकतो. इंटरसेप्टर मिसाईलची किंमत तुलनेने जास्त असल्याने दीर्घकाळ चालणाऱ्या संघर्षात आर्थिक भार वाढतो. यामुळेच इस्रायलने लेझर-आधारित पर्याय विकसित केला.
आयरन बीम – भविष्यातील लेझर युद्ध
आयरन बीम ही उच्च-ऊर्जा लेझर किरणांद्वारे लक्ष्य नष्ट करणारी प्रणाली आहे. पारंपरिक मिसाईलऐवजी लेझर बीमचा वापर केल्याने प्रति-हल्ला खर्च अत्यल्प राहतो. एका लेझर शॉटची किंमत इंटरसेप्टर मिसाईलपेक्षा अनेक पटींनी कमी असल्याचे सांगितले जाते. तसेच ड्रोन, लहान रॉकेट्स आणि मोर्टार शेल्स यांना क्षणार्धात निष्प्रभ करण्याची क्षमता या प्रणालीत आहे.
या युद्धात जर इराणने मोठ्या प्रमाणावर मिसाईल किंवा ड्रोन हल्ले केले, तर आयरन बीमची प्रभावीता स्पष्ट होऊ शकते. लष्करी तज्ज्ञांच्या मते, भविष्यातील युद्धे “ऊर्जा शस्त्रां”वर अधिक अवलंबून असतील. कमी खर्च, अचूक लक्ष्यभेदन आणि जलद प्रतिसाद ही त्याची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत.
इराणची संभाव्य प्रतिक्रिया
इराणकडेही बॅलिस्टिक मिसाईल्स, क्रूझ मिसाईल्स आणि ड्रोनचा मोठा साठा असल्याचे मानले जाते. तेहरानने इस्रायलवर प्रत्युत्तर देण्याची भाषा वापरली आहे. मध्यपूर्वेतील इतर देश, विशेषतः अमेरिकेची भूमिका, या संघर्षात निर्णायक ठरू शकते. अमेरिका थेट सहभागी झाली तर संघर्ष व्यापक रूप धारण करू शकतो.
जागतिक परिणाम
इराण–इस्रायल संघर्षाचा परिणाम जागतिक अर्थव्यवस्थेवरही होऊ शकतो. तेलाच्या किमती वाढण्याची शक्यता आहे. मध्यपूर्वेतील अस्थिरतेमुळे पुरवठा साखळीवर परिणाम होऊ शकतो. भारतासारख्या ऊर्जा आयातीवर अवलंबून असलेल्या देशांसाठी ही चिंतेची बाब आहे.
संयुक्त राष्ट्रसंघ आणि इतर आंतरराष्ट्रीय संस्थांनी संयम बाळगण्याचे आवाहन केले आहे. परंतु प्रत्यक्ष रणांगणावर घडणाऱ्या कारवायांवरून तणाव शमण्याऐवजी वाढण्याचीच चिन्हे दिसत आहेत.
भारतासाठी काय अर्थ?
भारतासाठी या संघर्षाचे दोन पैलू आहेत—राजनैतिक आणि संरक्षणात्मक. एका बाजूला भारताचे इस्रायलशी वाढते संरक्षण सहकार्य आहे, तर दुसऱ्या बाजूला इराणसोबतही ऊर्जा आणि भूराजकीय संबंध आहेत. त्यामुळे संतुलन राखणे ही मोठी कसरत असेल.
हवाई संरक्षणाच्या दृष्टीने आयरन डोम आणि आयरन बीमसारख्या प्रणाली भारतासाठी गेम-चेंजर ठरू शकतात. सीमाभागातील ड्रोन हल्ले, रॉकेट धोके आणि संभाव्य हवाई संकटे रोखण्यासाठी अत्याधुनिक प्रणालींची गरज भासते. या युद्धात आयरन बीमची कामगिरी प्रभावी ठरली, तर भारताच्या संरक्षण धोरणात मोठे बदल दिसू शकतात.
इराण–इस्रायल संघर्ष केवळ दोन देशांपुरता मर्यादित नाही; तो जागतिक सामरिक समीकरणांवर परिणाम करणारा आहे. इस्रायलच्या आयरन डोमने आधीच आपली उपयुक्तता सिद्ध केली आहे; आता आयरन बीमची खरी परीक्षा आहे. लेझर-आधारित ऊर्जा शस्त्र प्रणाली भविष्यातील युद्धाचे चित्र बदलू शकते. भारतासाठीही या तंत्रज्ञानाचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे.
युद्ध किती दिवस चालेल, कोण वरचढ ठरेल, आणि आंतरराष्ट्रीय समुदायाची भूमिका काय असेल—हे पुढील काही दिवसांत स्पष्ट होईल. मात्र एक गोष्ट निश्चित आहे: मध्यपूर्वेतील हा संघर्ष जागतिक राजकारण, अर्थकारण आणि संरक्षण धोरणांवर दूरगामी परिणाम करणार आहे.
