अमेरिका–इराण युद्ध : होर्मुज खाडीवर पकड, अन्नसाठ्याची ‘रणनीती’; तेहरानचा मास्टर प्लॅन उघड
मध्यपूर्वेत सुरू असलेल्या इराण–United States conflict मुळे जागतिक पातळीवर तणाव शिगेला पोहोचला आहे. इराण आणि अमेरिकेमधील संघर्षाला आता २० दिवसांचा कालावधी उलटला असून, युद्ध अधिक काळ चालण्याचे संकेत मिळत आहेत. या पार्श्वभूमीवर इराणकडून अत्यंत नियोजनबद्ध पावले उचलली जात असल्याचे स्पष्ट होत आहे. विशेष म्हणजे, ऊर्जा पुरवठ्यावर नियंत्रण आणि अन्नसुरक्षेची काटेकोर तयारी या दोन आघाड्यांवर तेहरानने मोठा ‘मास्टर प्लॅन’ आखल्याचे दिसून येते.
होर्मुज खाडी : जागतिक अर्थव्यवस्थेचा ‘नाडीबिंदू’
मध्यपूर्वेतील सर्वात महत्त्वाचा जलमार्ग म्हणजे Strait of Hormuz. जगातील सुमारे २० टक्के कच्चे तेल या मार्गाने वाहतूक होते. त्यामुळे या खाडीवर नियंत्रण मिळवणे म्हणजे जागतिक ऊर्जा पुरवठ्यावर प्रभाव टाकणे होय.
सध्याच्या संघर्षात इराणने याच खाडीवर आपली पकड अधिक मजबूत केली आहे. अनेक अहवालांनुसार, इराणकडून या मार्गावर कडक नजर ठेवण्यात येत असून, त्यांच्या परवानगीशिवाय एकही जहाज पुढे जाऊ शकत नाही. परिणामी, या मार्गावर जहाजांची मोठी गर्दी निर्माण झाली आहे.
जहाजवाहतुकीवर निर्बंध; तेल-गॅस संकट तीव्र
मरीन ट्रॅकिंग डेटानुसार, १५ आणि १६ मार्च दरम्यान या खाडीतून अत्यल्प जहाजांची ये-जा झाली. बहुतेक जहाजांनी थेट इराणमधील Imam Khomeini Port येथे माल उतरवण्याचा मार्ग निवडला.
या निर्बंधांमुळे कच्चे तेल, एलपीजी गॅस आणि इतर ऊर्जा स्रोतांच्या पुरवठ्यावर परिणाम होत आहे. जागतिक बाजारपेठेत तेलाच्या किमतीत चढ-उतार सुरू झाले असून, अनेक देशांमध्ये महागाईचा दबाव वाढत आहे.
अन्नसुरक्षेवर भर : इराणचा ‘प्लॅन बी’
युद्धकाळात केवळ लष्करी तयारीच नव्हे, तर नागरिकांच्या मूलभूत गरजांची पूर्तता ही सर्वात मोठी जबाबदारी असते. हे लक्षात घेऊन इराणने अन्नसुरक्षेवर विशेष लक्ष केंद्रित केले आहे.
Gholamreza Nouri Ghezeljeh यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, देशात मोठ्या प्रमाणावर अन्नधान्य साठवण्यात आले आहे. सध्या सुमारे ४ दशलक्ष टन गहू ‘रणनीतिक साठा’ म्हणून राखून ठेवण्यात आला आहे. हा साठा किमान चार महिने पुरेल, असा दावा करण्यात आला आहे.
बेकरी आणि नागरिकांसाठी विशेष उपाययोजना
युद्धामुळे घबराट निर्माण होऊ नये, यासाठी सरकारने बेकरींना दोन महिन्यांचा पीठसाठा उपलब्ध करून दिला आहे. नागरिकांना घाबरून जाऊ नये, अशी विनंतीही करण्यात आली आहे. सरकारकडून स्पष्ट संदेश देण्यात आला आहे की, “युद्ध कितीही काळ चालले तरी अन्नधान्याचा तुटवडा भासणार नाही.”
आयात-निर्यात संतुलन : मोठे आव्हान
इराणची शेती मोठ्या प्रमाणात पावसावर आणि पाण्याच्या उपलब्धतेवर अवलंबून आहे. त्यामुळे देशांतर्गत उत्पादन मर्यादित आहे.
- दरवर्षी सुमारे १.५ दशलक्ष टन मक्का उत्पादन
- मात्र ८ दशलक्ष टनांपर्यंत आयात
- गहू, सोयाबीन आणि इतर धान्यांचीही आयात मोठ्या प्रमाणावर
या पार्श्वभूमीवर युद्धकाळात आयात खंडित झाल्यास अन्नटंचाई निर्माण होण्याचा धोका असतो. त्यामुळेच इराणने आधीच मोठा साठा उभारण्यावर भर दिला आहे.
आंतरराष्ट्रीय व्यापारावर परिणाम
होर्मुज खाडीतील तणावामुळे जागतिक व्यापार साखळी विस्कळीत होत आहे. विशेषतः:
- तेल आणि गॅस पुरवठा
- अन्नधान्य वाहतूक
- समुद्री विमा खर्च वाढ
यामुळे अनेक देश पर्यायी मार्गांचा विचार करत आहेत. मात्र, होर्मुजला पर्याय मर्यादित असल्याने परिस्थिती गंभीर बनली आहे.
अमेरिका-इराण तणाव : पार्श्वभूमी
Iran आणि United States यांच्यातील तणाव हा काही आजचा विषय नाही, तर अनेक दशकांपासून सुरू असलेला गुंतागुंतीचा संघर्ष आहे. १९७९ मधील इराणी इस्लामिक क्रांतीनंतर दोन्ही देशांमधील संबंध पूर्णपणे बिघडले आणि तेव्हापासून अविश्वासाची दरी वाढत गेली. अणुकार्यक्रम हा या वादाचा केंद्रबिंदू ठरला.
अमेरिकेसह पाश्चिमात्य देशांनी iran वर अण्वस्त्र निर्मितीचा संशय व्यक्त करत कठोर आर्थिक निर्बंध लादले, तर इराणने आपला कार्यक्रम शांततामूलक असल्याचा दावा केला. २०१५ मध्ये अणुकरार झाला असला, तरी नंतर अमेरिकेने त्यातून माघार घेतल्याने तणाव पुन्हा वाढला. याशिवाय मध्यपूर्वेतील सत्तासंतुलन, प्रॉक्सी युद्धे, आणि विविध गटांना मिळणारा पाठिंबा यामुळे दोन्ही देश सतत आमनेसामने येत राहिले आहेत. त्यामुळे हा संघर्ष केवळ दोन देशांपुरता मर्यादित न राहता जागतिक राजकारणावरही परिणाम करणारा ठरला आहे.
मात्र, सध्याच्या युद्धामुळे हा तणाव थेट लष्करी संघर्षात परिवर्तित झाला आहे. यात Israel चा सहभाग असल्याने परिस्थिती आणखी गुंतागुंतीची झाली आहे.
सामान्य नागरिकांवर परिणाम
या संघर्षाचा सर्वात मोठा फटका सामान्य नागरिकांना बसत आहे.
- इंधन दरवाढ
- अन्नधान्याच्या किमतीत वाढ
- जागतिक महागाई
भारतासह अनेक देशांमध्ये पेट्रोल-डिझेलचे दर वाढण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
पुढील दिशा : युद्ध किती लांबणार?
तज्ज्ञांच्या मते, जर होर्मुज खाडीवरील तणाव कायम राहिला, तर युद्ध दीर्घकाळ चालू शकते. अशा परिस्थितीत:
- ऊर्जा संकट तीव्र होईल
- अन्नपुरवठ्यावर दबाव वाढेल
- जागतिक अर्थव्यवस्था मंदावेल
अमेरिका-iran युद्ध केवळ दोन देशांपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. होर्मुज खाडीवरील नियंत्रण आणि अन्नसुरक्षेची रणनीती यामुळे इराणने युद्धात दीर्घकालीन तयारी केल्याचे स्पष्ट झाले आहे.
तेल, गॅस आणि अन्नधान्य या तिन्ही आघाड्यांवर निर्माण झालेला ताण जगभरातील देशांसाठी चिंतेचा विषय ठरत आहे.
आता सर्वांचे लक्ष या संघर्षाच्या पुढील टप्प्याकडे लागले असून, परिस्थिती नियंत्रणात येईल का, की आणखी तीव्र होईल, याकडे जगाचे लक्ष लागले आहे.
