America Strikes Venezuela : इंधनासाठी साम–दाम–दंड–भेद! क्रुडच्या सत्तेची दीडशे वर्षांची कहाणी आणि आजचा जागतिक संघर्ष
शनिवारी सकाळी अमेरिकेने Venezuelaची राजधानी काराकासवर बॉम्बहल्ला केल्याची बातमी समोर आली आणि क्षणार्धात जागतिक इंधन बाजार हादरला. कच्च्या तेलाच्या किमती वाढतील, पुरवठा साखळी विस्कळीत होईल आणि नव्या संघर्षाची ठिणगी पडेल, अशी भीती जगभर पसरली. मात्र हा हल्ला केवळ दोन देशांमधील लष्करी कारवाई नव्हती, तर ती इंधनासाठी सुरू असलेल्या दीर्घकालीन जागतिक संघर्षाची पुढची कडी होती.
ही कहाणी आजची नाही. ही कहाणी आहे त्या काळ्या द्रवाची, ज्याने साम्राज्ये उभी केली, युद्धे पेटवली, सरकारे पाडली आणि महासत्ता घडवल्या. ही कहाणी आहे क्रुड ऑईलच्या उद्योगाच्या उभारणीची, सत्तासंघर्षाची आणि आजच्या भूराजकारणाची.
इंधनाचे खरे महत्त्व उशिरा उमगले
मानवजातीने इंधनाचा वापर फार पूर्वीपासून केला असला, तरी त्याची खरी ताकद ओळखायला शतके लागली. Venezuela मध्यपूर्वेतील प्राचीन संस्कृतींमध्ये जमिनीतून बाहेर येणाऱ्या काळ्या चिकट द्रवाचा वापर केला जात असे. बेबीलॉन संस्कृतीत नौकांना जलरोधक बनवण्यासाठी आणि इमारती बांधताना मोर्टार म्हणून कच्च्या तेलाचा वापर होत असे.
मात्र या रहस्यमय द्रवामध्ये लपलेली औद्योगिक आणि राजकीय ताकद त्या काळात कुणालाही माहीत नव्हती. ते फक्त एक उपयोगी पदार्थ होता, जागतिक सत्तेचे शस्त्र नव्हे.
१८५९ : आधुनिक इंधन उद्योगाचा जन्म
१९व्या शतकाच्या मध्यात जगाने एक ऐतिहासिक वळण घेतले. १८५९ साली अमेरिकेतील पेनसिल्व्हेनियामधीलVenezuela टायटसव्हिल येथे पहिली व्यावसायिक तेल विहीर सापडली. याच क्षणापासून आधुनिक तेल उद्योगाचा जन्म झाला, असे मानले जाते.
या काळात केरोसिनचा शोध लागला. घरांमध्ये उजेडासाठी, स्वस्त आणि स्वच्छ इंधन म्हणून केरोसिन लोकप्रिय झाले. तेल काढण्यासाठी बोअरहोल, पाईपलाईन आणि साठवणूक तंत्र विकसित झाली. काही वर्षांतच तेल हा व्यापाराचा आणि नफ्याचा मोठा स्रोत ठरला.
मोटारकारने बदलले जग
१८८५ मध्ये जर्मन अभियंता कार्ल बेंझ यांनी पहिली मोटारकार तयार केली. सुरुवातीला ही लक्झरी होती. पण १९०८ मध्ये हेन्री फोर्ड यांनी ‘मॉडेल टी’ सादर केली आणि कार सर्वसामान्यांच्या आवाक्यात आली.
केरोसिन उत्पादनाच्या प्रक्रियेत तयार होणारा स्वस्त उपउत्पाद म्हणजे गॅसोलिन. हाच गॅसोलिन मोटारकारचे इंधन बनला. त्यानंतर जगाने मागे वळून पाहिलेच नाही. गॅसोलिनची मागणी झपाट्याने वाढली आणि तेल हा आधुनिक जगाचा कणा बनला.
मध्यपूर्वेत सापडले प्रचंड इंधनसाठे
२०व्या शतकाच्या सुरुवातीला मध्यपूर्वेत प्रचंड तेलसाठे सापडले. सौदी अरेबिया, इराण, इराक, कुवैत आणि Venezuelaसारख्या देशांच्या भूमीत जगातील सर्वात मोठे इंधनसाठे दडलेले होते.
मात्र या देशांकडे तेल काढण्यासाठी आवश्यक तंत्रज्ञान, भांडवल आणि माहिती नव्हती. याच संधीचा फायदा घेत पाश्चात्त्य देशांतील तेल कंपन्यांनी अत्यंत कमी दरात उत्खननाचे अधिकार मिळवले. स्थानिक देश फक्त भाडेकरू बनले.
तेलाचे धोरणात्मक महत्त्व युद्धात स्पष्ट झाले
प्रथम जागतिक महायुद्धाने तेलाचे धोरणात्मक महत्त्व जगासमोर आणले. नौदल आणि लष्करी यंत्रणा कोळशाऐवजी तेलावर चालू लागल्या. वेग, अंतर आणि कार्यक्षमता यासाठी तेल अपरिहार्य ठरले.
दुसऱ्या महायुद्धानंतर हे अधिकच स्पष्ट झाले. राष्ट्राध्यक्ष फ्रँकलिन डी. रूझवेल्ट आणि पंतप्रधान विन्स्टन चर्चिल यांना समजले की युद्ध जिंकायचे असेल, तर तेलसाठ्यांवर नियंत्रण हवे.
१९४४ मध्ये एंग्लो-अमेरिकन पेट्रोलियम करार झाला. या करारात मध्यपूर्वेतील तेल अमेरिका आणि ब्रिटनमध्ये वाटून घेण्यात आले. मात्र संबंधित देशांना विचारातही घेतले गेले नाही.
सात बहिणी : सेव्हन सिस्टर्स
१९५० च्या दशकात जगातील ८५ टक्के तेलसाठ्यांवर सात मोठ्या कंपन्यांचे नियंत्रण होते. यांनाच ‘सेव्हन सिस्टर्स’ म्हटले जात असे.
ब्रिटीश पेट्रोलियम (BP), रॉयल डच शेल, शेवरॉन, गल्फ ऑईल, टेक्साको, स्टँडर्ड ऑईल ऑफ न्यू जर्सी (एक्सॉन) आणि स्टँडर्ड ऑईल ऑफ न्यूयॉर्क या कंपन्यांनी तेल बाजारावर राज्य केले.
राष्ट्रीयीकरण आणि सुएझ संकट
१९५१ मध्ये इराणने तेल उद्योगाचे राष्ट्रीयीकरण केले आणि पाश्चात्त्य कंपन्यांना धक्का दिला. १९५६ मध्ये इजिप्तचे राष्ट्राध्यक्ष गमाल अब्देल नासिर यांनी सुएझ कालव्याचे राष्ट्रीयीकरण केले.
हा वसाहतवादी शक्तींना मोठा धक्का होता. मध्यपूर्वेतील देशांनी आपली ताकद ओळखायला सुरुवात केली होती.
ओपेकचा जन्म : खेळ पालटला
१९६० मध्ये काहिरामध्ये अरब पेट्रोलियम काँग्रेस झाली. याच दरम्यान Venezuelaचे ऊर्जा मंत्री जुआन पाब्लो पेरेज अल्फोंझो आणि सौदी अरेबियाचे मंत्री शेख अब्दुल्ला तारीकी यांनी एक गुप्त बैठक घेतली.
१० ते १४ सप्टेंबर १९६० दरम्यान सौदी अरेबिया, कुवैत, इराक, इराण आणि Venezuela यांनी एकत्र येऊन ओपेकची स्थापना केली. केवळ दहा वर्षांत ओपेकने पाश्चात्त्य तेल कंपन्यांना आपल्या प्रदेशातून हाकलून लावले.
१९७३ : तेल हत्यार बनले
१९७३ मध्ये योम किप्पूर युद्धादरम्यान अरब देशांनी पाश्चात्त्य देशांवर तेल निर्बंध लादले. तेलाचा पुरवठा कमी झाला आणि किमती चारपट वाढल्या. जागतिक अर्थव्यवस्था हादरली. पश्चिम देशांना समजले की तेलावरचे अवलंबित्व धोकादायक आहे.
नॉर्थ सी ते फ्रॅकिंगपर्यंत
१९७५ मध्ये नॉर्थ सीमधून तेल वाहू लागले. मात्र खरी क्रांती झाली ती फ्रॅकिंग तंत्रज्ञानामुळे. हायड्रॉलिक फ्रॅक्चरिंगमुळे अमेरिकेत शेल ऑईल उत्पादन झपाट्याने वाढले.
२०१० नंतर अमेरिका जगातील सर्वात मोठा तेल उत्पादक बनला. २०२३ पर्यंत अमेरिका दररोज सुमारे १३.५५ दशलक्ष बॅरल तेल उत्पादन करू लागली.
Venezuelaकडे जगातील सर्वात मोठे सिद्ध तेलसाठे आहेत. आर्थिक संकट, राजकीय अस्थिरता आणि निर्बंधांमुळे हे तेल जागतिक बाजारात पूर्ण क्षमतेने येऊ शकले नाही.
अमेरिकेचा हल्ला हा लोकशाही किंवा मानवी हक्कांपुरता मर्यादित नाही. तो इंधन, बाजार नियंत्रण आणि जागतिक वर्चस्वाशी थेट जोडलेला आहे.
तेल संपलेले नाही, संघर्ष संपलेला नाही
जग बदलले आहे, तंत्रज्ञान पुढे गेले आहे. मात्र तेलाभोवती फिरणारी सत्ता, लालसा आणि संघर्ष आजही तसाच आहे. काराकासवर पडलेले बॉम्ब हे केवळ शहरावर नाहीत, तर ते क्रुड ऑईलच्या सत्तासंघर्षावर पडलेले आहेत. आणि जोपर्यंत जग तेलावर चालते, तोपर्यंत ही कहाणी सुरूच राहणार आहे.
