मानव-बिबट्या संघर्ष कमी करण्यासाठी पाऊल; जुन्नर येथील २० बिबट्यांचे गुजरातच्या वनतारा केंद्रात स्थलांतर
पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर परिसरात वाढत्या मानव-बिबट्या संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर वनविभागाने महत्त्वाचा निर्णय घेतला आहे. या निर्णयानुसार जुन्नर वनविभागाच्या हद्दीत पकडण्यात आलेल्या बिबट्यांपैकी पहिल्या टप्प्यात २० बिबट्यांचे गुजरातमधील वनतारा केंद्रात स्थलांतर करण्यात आले आहे. या प्रक्रियेमुळे परिसरातील बिबट्यांची संख्या नियंत्रित होण्यास मदत होणार असून मानव-वन्यप्राणी संघर्ष कमी होण्याची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
राज्य वनविभाग आणि गुजरातमधील वनतारा प्रशासन यांच्यात ६ मार्च २०२६ रोजी यासंदर्भात औपचारिक करार करण्यात आला. या करारानुसार एकूण ५० बिबट्यांचे स्थलांतर करण्याचा निर्णय घेण्यात आला असून त्यातील पहिल्या टप्प्यात २० बिबट्यांना वनतारा केंद्रात हलविण्यात आले आहे. शनिवारी (७ मार्च) सकाळी विशेष तयारी करून हे स्थलांतर करण्यात आले.
माणिकडोह निवारा केंद्रातील बिबट्यांची संख्या वाढली
जुन्नर, शिरूर तसेच परिसरातील ग्रामीण भागात बिबट्यांचे वारंवार दर्शन होत असल्याने स्थानिक नागरिकांमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण झाले होते. अनेक ठिकाणी बिबट्यांनी पाळीव प्राण्यांवर तसेच काही ठिकाणी माणसांवरही हल्ले केल्याच्या घटना समोर आल्या होत्या. या पार्श्वभूमीवर वनविभागाने काही बिबट्यांना पकडून त्यांना जुन्नर तालुक्यातील माणिकडोह बिबट्या निवारा केंद्रात ठेवले होते.
मात्र या निवारा केंद्राची क्षमता मर्यादित आहे. येथे जास्तीत जास्त ५० बिबट्यांची व्यवस्था करता येते. कालांतराने या केंद्रात बिबट्यांची संख्या वाढू लागल्याने अतिरिक्त बिबट्यांना इतर सुरक्षित ठिकाणी स्थलांतर करणे गरजेचे झाले होते. त्यामुळे वनविभागाने या संदर्भातील प्रस्ताव केंद्र शासनाच्या Central Zoo Authority कडे पाठविला होता.
या प्रस्तावाला २० डिसेंबर २०२५ रोजी मंजुरी मिळाल्यानंतर पुढील प्रशासकीय प्रक्रिया पूर्ण करण्यात आली आणि स्थलांतराचा मार्ग मोकळा झाला.
वनतारा केंद्रात आधुनिक सुविधा
गुजरातमधील Greens Zoological Rescue and Rehabilitation Center – वनतारा हे वन्यप्राण्यांच्या बचाव आणि पुनर्वसनासाठी उभारलेले आधुनिक केंद्र आहे. येथे विविध वन्यप्राण्यांसाठी अत्याधुनिक सुविधा उपलब्ध आहेत. जखमी किंवा पकडण्यात आलेल्या प्राण्यांना येथे सुरक्षित वातावरणात ठेवून त्यांची काळजी घेतली जाते.
वनतारा केंद्रातील २५ सदस्यीय तज्ज्ञ पथक ६ मार्च रोजी जुन्नर येथे दाखल झाले. या पथकात अनुभवी पशुवैद्यकीय अधिकारी, वन्यजीव तज्ज्ञ आणि तांत्रिक कर्मचारी यांचा समावेश होता. या पथकाने वनविभागाच्या अधिकाऱ्यांसोबत मिळून स्थलांतराची संपूर्ण प्रक्रिया पूर्ण केली.
सुसज्ज रेस्क्यू व्हॅनद्वारे सुरक्षित प्रवास
पहिल्या टप्प्यात १० नर आणि १० मादी अशा एकूण २० बिबट्यांची निवड करण्यात आली. या बिबट्यांना विशेष पिंजऱ्यांमध्ये ठेवून वातानुकूलित आणि सुसज्ज रेस्क्यू व्हॅनद्वारे वनतारा केंद्राकडे रवाना करण्यात आले.
प्रवासादरम्यान बिबट्यांना कोणताही त्रास होऊ नये यासाठी पशुवैद्यकीय अधिकाऱ्यांची विशेष काळजी घेण्यात आली. बिबट्यांच्या आरोग्याची सतत तपासणी करण्यात येत होती. तसेच प्रवासादरम्यान आवश्यक औषधे आणि इतर सुविधा देखील उपलब्ध करून देण्यात आल्या.
वनविभाग आणि स्वयंसेवी संस्थांचे सहकार्य
ही संपूर्ण प्रक्रिया वन्यजीव विभागाच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या मार्गदर्शनाखाली पार पडली. जुन्नर वनविभागातील अधिकारी आणि कर्मचारी यांनी या कामात सक्रिय सहभाग घेतला. याशिवाय वन्यजीव संवर्धनासाठी काम करणाऱ्या Wildlife SOS या संस्थेने देखील या मोहिमेत सहकार्य केले.
वनविभागाच्या अधिकाऱ्यांनी सांगितले की, मानव-वन्यप्राणी संघर्ष कमी करण्यासाठी विविध उपाययोजना राबविण्यात येत आहेत. या उपाययोजनांमध्ये जनजागृती मोहिमा, वन्यजीवांचे संरक्षण आणि आवश्यक त्या ठिकाणी प्राण्यांचे स्थलांतर अशा विविध उपक्रमांचा समावेश आहे.
ऊसाच्या शेतात वाढते बिबट्यांचे प्रमाण
गेल्या काही वर्षांत पुणे आणि नगर जिल्ह्यातील अनेक गावांमध्ये बिबट्यांचे प्रमाण वाढल्याचे दिसून येत आहे. विशेषतः ऊसाच्या शेतांमध्ये बिबट्यांचे वास्तव्य वाढले असल्याचे वनविभागाच्या निरीक्षणातून समोर आले आहे.
ऊसाची दाट शेती बिबट्यांसाठी सुरक्षित निवारा ठरते. येथे त्यांना सहजपणे लपता येते आणि प्रजननासाठीही अनुकूल वातावरण मिळते. त्यामुळे ऊसाच्या शेतांमध्ये बिबट्यांची संख्या वाढताना दिसत आहे.
यामुळे ग्रामीण भागात शेतकऱ्यांना अनेक अडचणींना सामोरे जावे लागत आहे. विशेषतः रात्रीच्या वेळी शेतात जाणाऱ्या शेतकऱ्यांवर बिबट्यांच्या हल्ल्याच्या घटना घडत असल्याचेही समोर आले आहे.
रात्रीच्या शेतीमुळे वाढतो धोका
ग्रामीण भागात शेतीसाठी रात्रीच्या वेळी वीज उपलब्ध असते. त्यामुळे शेतकरी अनेकदा रात्रीच्या वेळी पिकांना पाणी देण्यासाठी शेतात जातात. या काळात बिबट्यांची हालचालही जास्त असते.
अशा परिस्थितीत शेतकरी आणि बिबट्या यांचा अचानक सामना होण्याची शक्यता वाढते. त्यामुळे काही ठिकाणी हल्ल्याच्या घटनाही घडल्या आहेत. या पार्श्वभूमीवर वनविभागाने नागरिकांना सतर्क राहण्याचे आवाहन केले आहे.
नागरिकांनी घ्यावयाची काळजी
वनविभागाने नागरिकांना काही महत्त्वाच्या सूचना दिल्या आहेत. रात्रीच्या वेळी शक्यतो एकट्याने शेतात जाऊ नये, टॉर्च किंवा प्रकाशाची व्यवस्था करावी, तसेच लहान मुलांना एकटे बाहेर जाऊ देऊ नये असे आवाहन करण्यात आले आहे.
याशिवाय बिबट्याचे दर्शन झाल्यास घाबरून न जाता त्वरित वनविभागाला माहिती द्यावी, असेही सांगण्यात आले आहे.
मानव-वन्यप्राणी संघर्ष कमी करण्याचे प्रयत्न
वनविभागाकडून मानव-वन्यप्राणी संघर्ष कमी करण्यासाठी सातत्याने विविध उपाययोजना राबविल्या जात आहेत. यामध्ये बिबट्यांचे स्थलांतर, जनजागृती कार्यक्रम, गावांमध्ये जागरूकता मोहीम आणि वन्यजीव संरक्षणासाठी विशेष पथके यांचा समावेश आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, जंगलातील अधिवास कमी होणे, शेतीचा विस्तार आणि मानवी वस्ती वाढणे यामुळे वन्यप्राणी आणि मानव यांच्यातील संघर्ष वाढत आहे. त्यामुळे या समस्येवर दीर्घकालीन उपाययोजना करण्याची गरज आहे.
पुढील टप्प्यात आणखी बिबट्यांचे स्थलांतर
वनविभागाच्या माहितीनुसार, या प्रकल्पाच्या पुढील टप्प्यात आणखी बिबट्यांचे स्थलांतर करण्यात येणार आहे. एकूण ५० बिबट्यांना वनतारा केंद्रात हलविण्याचा आराखडा तयार करण्यात आला आहे. या निर्णयामुळे जुन्नर आणि आसपासच्या भागातील नागरिकांना काही प्रमाणात दिलासा मिळण्याची शक्यता आहे.
जुन्नर परिसरात वाढलेल्या बिबट्यांच्या संख्येमुळे निर्माण झालेल्या मानव-वन्यप्राणी संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर बिबट्यांचे स्थलांतर हा महत्त्वाचा निर्णय मानला जात आहे. वनविभाग, तज्ज्ञ पथक आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या सहकार्याने ही प्रक्रिया यशस्वीरीत्या पार पडली आहे.
या उपाययोजनांमुळे परिसरातील नागरिकांच्या सुरक्षिततेत वाढ होईल आणि वन्यजीव संवर्धनालाही चालना मिळेल, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
