भारतीय अर्थसंकल्पाच्या १० रंजक गोष्टी, ज्या शंभरातल्या ९९ लोकांना माहित नाहीत
देशाचा अर्थसंकल्प हा प्रत्येक भारतीयासाठी महत्त्वाचा आणि कधीकधी गूढ असा विषय आहे. दरवर्षी १ फेब्रुवारी रोजी सादर होणारा हा दस्तऐवज केवळ देशाच्या आर्थिक धोरणांची माहिती देत नाही, तर याच्या मागे अनेक रंजक आणि कधी कधी अविश्वसनीय घटना दडलेली असतात. भारतीय अर्थसंकल्पाचा इतिहास मोठा रोचक आहे. ब्रिटीश राजवटीपासून सुरुवात करून आजच्या डिजिटल युगापर्यंत, बजेटच्या सादरीकरणाशी अनेक अनोख्या परंपरा जोडलेल्या आहेत. चला पाहूया १० अशा विचित्र आणि रंजक घटनांची यादी, ज्या ऐकून अनेकांना धक्काच बसेल.
१. आधी सायंकाळी ५ वाजता बजेट सादर व्हायचे
ब्रिटीश काळात भारतीय अर्थसंकल्प सायंकाळी ५ वाजता सादर केला जात असे. याचे कारण म्हणजे भारतात सायंकाळी ५ वाजलेले असताना लंडनमध्ये सकाळचे ११.३० वाजलेले असत. ही परंपरा स्वातंत्र्यानंतरही १९९९ पर्यंत चालू होती. नंतर वर्ष २००१ मध्ये तत्कालीन अर्थमंत्री यशवंत सिन्हा यांनी ही वेळ बदलून सकाळी ११ वाजता केली. यामुळे बजेट अधिक सोयीस्कर वेळेत लोकांपर्यंत पोहोचू लागला.
२. बजेट बंकर परंपरा
साल १९५० च्या आधी बजेट राष्ट्रपती भवनात छापले जायचे. त्या वर्षी बजेट लीक होण्याची घटना घडली. त्यानंतर नॉर्थ ब्लॉकच्या एका गुप्त बंकरमध्ये बजेटची प्रिंटिंग सुरू झाली. सुमारे १०० लोकांना ८ ते १० दिवस आधी येथे लॉक इन केले जाते आणि त्यांच्याकडे मोबाईल, इंटरनेट किंवा बाहेरील कोणताही संपर्क नसतो. आजही ही गुप्तता बजेटच्या सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी पालन केली जाते.
Related News
12 लाखांपर्यंत करमुक्ती: मध्यमवर्गीयांसाठी मोठा दिलासा!
भारताच्या अर्थसंकल्पाचा थरारक इतिहास: सर्वाधिक वेळा बजेट सादर करणारे 6 शक्तिशाली अर्थमंत्री
Budget 2026: शेतकऱ्यांसाठी 1.5 लाख कोटींचा लाभ!
Budget 2026: मध्यमवर्गीयांसाठी काय अपेक्षा आहेत?
Budget 2026: मध्यमवर्गीयांसाठी FD Tax Relief 2026 – 5 मोठ्या घोषणा, जे बदलू शकतात तुमची आर्थिक नियोजनाची दिशा
शेतकऱ्यांसाठी आनंदाची बातमी! PM किसानचा 22 वा हप्ता कधी येणार? मोठी अपडेट समोर
आयकराचा बोजा कमी होणार? 2026 अर्थसंकल्पात मध्यमवर्गीयांसाठी मोठ्या अपेक्षा
5 वर्षांनंतर Share विकला तर किती कर द्यावा लागतो? कॅपिटल गेन टॅक्स सोप्या भाषेत
३. हलवा सेरेमनी
बजेटच्या आधी हलवा (शिरा) तयार करण्याची परंपरा आहे. यामागील कारण म्हणजे शुभ कार्याची सुरुवात गोड पदार्थाने होणे. हलवा मोठ्या कढईत तयार केला जातो आणि अर्थमंत्री स्वतः यास सर्व्ह करतात. संपूर्ण अर्थमंत्रालयाची टीम याचे सेवन करते. फक्त कोरोना काळात या परंपरेला तात्पुरता विराम दिला गेला होता.
४. सर्वात छोटा आणि सर्वात मोठा बजेट
सध्या ४००–५०० पानांचे बजेट सादर केले जात असले तरी, सर्वात लहान बजेट साल १९७७ मध्ये अंतरिम अर्थमंत्री हीरूभाई एम. पटेल यांनी केवळ ८०० शब्दांत सादर केले होते. ते फक्त अंदाजित खर्चाचे आकडे वाचून संपले.
तर, सर्वात मोठे बजेट सादर केलेले आहे निर्मला सीतारमन यांनी २०२० मध्ये, जे २ तास ४२ मिनिटे चालले. हा अंतर फार मोठा असून भाषणाच्या लांबीचा नवीन रेकॉर्ड आहे.
५. अनोखे कर (Taxes)
स्वातंत्र्यानंतरही १० वर्षे भारतीय नागरिकांवर काही विचित्र कर लावले जात होते. उदा. क्रॉसवर्ड, पझल, किंवा स्पर्धेत जिंकलेल्या पुरस्कारांवर कर, गिफ्ट टॅक्स, आणि मोठ्या खर्चावर कर यांचा समावेश होता. सध्या यामध्ये बदल झाला असला तरी मोठ्या खरेदी किंवा गिफ्टवर कर लागू होतो.
६. २०१८ पर्यंत ब्रिटिश नियम
२०१८ पर्यंत भारतीय बजेट काळ्या किंवा लाल ब्रिफकेसमध्ये येत असे, जी ब्रिटिशांच्या ग्लॅडस्टोन बॉक्सची प्रत होती. वर्ष २०१९ मध्ये अर्थमंत्री निर्मला सीतारमन यांनी ही वसाहतवादी परंपरा समाप्त करून लाल रंगाच्या पारंपारिक वहि-खात्याचा वापर सुरु केला. यामुळे बजेट अधिक भारतीय पद्धतीने सादर होऊ लागले.
७. इंग्रज नागरिकाने सादर केलेले पहिले बजेट
भारताचे पहिले बजेट ७ एप्रिल १८६० रोजी सादर झाले. स्वातंत्र्यपूर्व काळात इंग्रजांचा भारतावर राज्य असताना, जेम्स विल्स यांनी हे बजेट इस्ट इंडिया कंपनीच्या वतीने सादर केले. यामध्ये भारतीय नागरिकांवर कर लावला गेला, जे १८५७ च्या स्वातंत्र्य चळवळीच्या अनंतर इंग्रजांनी भारताची खजिना वाढवण्याच्या उद्देशाने केले होते.
८. मुस्लीम नेत्याने सादर केलेले बजेट
स्वातंत्र्यापूर्वी भारताचे बजेट लियाकत अली खान यांनी सादर केले. त्यास “गरीब आदमी का बजेट” असे नाव देण्यात आले होते, ज्यामध्ये श्रीमंतांवर कर लावण्यात आले. फाळणी नंतर लियाकत अली खान पाकिस्तानचे पंतप्रधान झाले.
९. पंतप्रधानांनी सादर केलेले बजेट
इतिहासात तीन वेळा अर्थमंत्र्यांच्या ऐवजी पंतप्रधानांनी बजेट सादर केले.
१९५८ – पंडित जवाहरलाल नेहरु
१९७० – इंदिरा गांधी (मोरारजी देसाईंच्या राजीनाम्यानंतर)
नंतर राजीव गांधी यांनीही बजेट सादर केले.
ही घटना खूप दुर्मिळ आहे आणि सामान्य लोकांना सहसा माहीत नसते.
१०. रेल्वे बजेटची समाप्ती
पूर्वी रेल्वे बजेट स्वतंत्रपणे सादर केला जात असे. ही परंपरा ९२ वर्षांपर्यंत चालली. २०१७ मध्ये तत्कालीन अर्थमंत्री अरुण जेटली यांनी रेल्वे बजेट सर्वसाधारण बजेटमध्ये मर्ज केला. या निर्णयामुळे दोन स्वतंत्र सादरीकरणाची परंपरा समाप्त झाली आणि आर्थिक धोरण अधिक समन्वयितपणे सादर होऊ लागले.
भारतीय अर्थसंकल्पाचा इतिहास फक्त आकडे, कर, आणि धोरणापुरता मर्यादित नाही. त्यामागे अनेक रोचक, विचित्र आणि काही वेळा हसवणाऱ्या घटना दडलेल्या आहेत. सायंकाळी बजेट सादर करणे, गुप्त बंकर, हलवा सेरेमनी, पंतप्रधानांचे बजेट सादरीकरण, आणि रेल्वे बजेटची समाप्ती अशा अनेक अनोख्या गोष्टी या इतिहासाला अजून रंगीन बनवतात.
या घटनांमुळे असे दिसून येते की अर्थसंकल्प हा केवळ आर्थिक दस्तऐवज नाही, तर देशाच्या सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, आणि सामाजिक संदर्भाचा भागही आहे. लोकांनी बजेट पाहताना फक्त आकडे आणि धोरणांचा विचार करणे पुरेसे नाही; याच्या मागील कथा, परंपरा आणि ऐतिहासिक घटना देखील तितक्याच महत्वाच्या आहेत.
भारतीय अर्थसंकल्पाच्या या रंजक गोष्टींमुळे प्रत्येक भारतीयाला आपल्या देशाच्या आर्थिक इतिहासाची आणि संस्कृतीची थोडी अधिक जाणिव होईल.
read also : https://ajinkyabharat.com/tax-exemption-up-to-rs-12-lakh-is-a-big-consolation-for-the-middle-class/
