आता १० आणि २० रुपयांच्या नोटांमध्ये होणार मोठा बदल; RBI चा प्लास्टिक नोटांबाबत महत्त्वाचा निर्णय, चीन-पाकिस्तान कनेक्शनवरही अट
भारतीय रिझर्व्ह बँकेकडून (RBI) चलनी नोटांच्या संदर्भात एक महत्त्वाचं पाऊल उचलण्यात येत आहे. कमी मूल्याच्या म्हणजेच १० आणि २० रुपयांच्या नोटा कागदाऐवजी प्लास्टिक किंवा पॉलिमरपासून छापण्याच्या पर्यायावर आरबीआयकडून विचार सुरू आहे. या नोटा अधिक टिकाऊ असाव्यात आणि वारंवार खराब होण्याचे प्रमाण कमी व्हावे, हा या प्रयोगामागील प्रमुख उद्देश असल्याचे सांगितले जात आहे.
या संदर्भातील प्रक्रिया सध्या टेंडर, नमुने आणि टेस्टिंग या टप्प्यात असल्याची माहिती समोर आली आहे. आरबीआयच्या मालकीची कंपनी असलेल्या भारतीय रिझर्व्ह बँक नोट मुद्रण प्रायव्हेट लिमिटेड (BRBNMPL) कडून यासाठी टेंडर जारी करण्यात आले आहे. या टेंडरसाठी एका भारतीय कंपनीसह दोन विदेशी कंपन्यांनी बोली लावल्याचे सांगितले जात आहे.
कागदी नोटांऐवजी पॉलिमर नोटांचा पर्याय
सध्या भारतात चलनी नोटा प्रामुख्याने विशेष प्रकारच्या कागदावर छापल्या जातात. मात्र कमी मूल्याच्या नोटांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर आणि वारंवार होत असल्याने त्या लवकर खराब होतात. १० आणि २० रुपयांच्या नोटा नागरिकांच्या दैनंदिन व्यवहारात मोठ्या प्रमाणावर वापरल्या जात असल्यामुळे त्यांचे आयुष्य तुलनेने कमी असते.
Related News
गॅस आणि बद्धकोष्ठतेने त्रस्त आहात? ‘या’ सीड्सचा आहारात करा समावेश, पचनक्रियेला होईल मदत
महागाईचा मोठा दणका! CNG आणि PNGच्या दरात वाढ; मुंबईकरांच्या खिशाला कात्री
T20 : रिंकू सिंहला मोठा धक्का! अफगाणिस्तानविरुद्धच्या T20 मालिकेत टीम इंडियातून वगळलं
Bigg Boss 20 : बिग बॉसच्या घरात होणार घमासान! संभाव्य स्पर्धकांची यादी समोर
2 कोटींचा सिनेमा, 50 कोटींची कमाई! ‘Hanuman Ansh’मागे प्रेमानंद महाराजांचा सल्ला
नवी कार घेण्याचा विचार आहे? ऑगस्टमध्ये ‘या’ कंपन्यांच्या गाड्यांची झाली जोरदार विक्री!
Iran-US War Update : इराणमध्ये लग्न सोहळ्यावर अमेरिकेचा मिसाइल हल्ला; लहान मुलासह 5 जणांचा मृत्यू, 50 हून अधिक जखमी
Manoj Jarange Patil यांची प्रकृती खालावली; मराठा आंदोलक आक्रमक, धुळे-सोलापूर महामार्ग रोखला
साखरेचा साठा निम्मा करण्याचा केंद्राचा निर्णय; कोलकात्यात मात्र 4 हजार क्विंटलची मर्यादा कायम
Manoj Jarange Patil साठी चार तरुणांचे आमरण उपोषण; ठिकठिकाणी रास्ता रोको, उद्या परभणी बंद!
मोदींच्या आवाहनानंतर सोने-चांदीच्या दरात घसरण; चांदी थेट 5 हजारांनी स्वस्त!
नेपाळच्या संकटात Sonu Sood मैदानात; पूरग्रस्तांसाठी घेऊन गेला मदतीचा हात
याच पार्श्वभूमीवर पॉलिमरपासून बनवलेल्या नोटांचा पर्याय तपासला जात आहे. पॉलिमर नोटा सामान्य कागदी नोटांच्या तुलनेत अधिक टिकाऊ असू शकतात. पाणी, घाम, धूळ आणि दैनंदिन वापराचा परिणाम कमी होण्याची शक्यता असल्याने अशा नोटांचा प्रयोग करण्याचा विचार केला जात आहे.
मात्र अद्याप या नोटा नियमित चलनात आणण्याचा अंतिम निर्णय झालेला नाही. सध्या हा प्रयोग आणि त्याची व्यवहार्यता तपासण्याची प्रक्रिया सुरू आहे.
टेंडरसाठी तीन कंपन्यांची बोली
पॉलिमर नोटांसाठी जारी करण्यात आलेल्या टेंडरला एका भारतीय आणि दोन विदेशी कंपन्यांनी प्रतिसाद दिल्याचे समोर आले आहे. यामध्ये भारतातील BOPP म्हणजेच Biaxially Oriented Polypropylene क्षेत्रातील प्रमुख कंपनी कॉस्मो फर्स्ट यांचा समावेश असल्याचे सांगितले जात आहे.
टेंडर प्रक्रियेत सहभागी कंपन्यांकडून पॉलिमर नोटांच्या निर्मितीसाठी आवश्यक साहित्य, गुणवत्ता आणि तांत्रिक निकष पूर्ण करण्याची क्षमता तपासली जाणार आहे. त्यानंतर पुढील प्रक्रियेत नमुने मागवून त्यांची चाचणी केली जाणार आहे.
चीन आणि पाकिस्तानशी संबंधित उपक्रमांपासून अलिप्त राहण्याची अट
या टेंडरमध्ये आरबीआयकडून काही महत्त्वाच्या अटी घालण्यात आल्याची माहिती आहे. त्यापैकी एक महत्त्वाची अट म्हणजे, संबंधित कंपनीला भारतातील आपल्या कामकाजाबाबत चीन किंवा पाकिस्तानशी संबंधित कोणत्याही उपक्रमापासून अलिप्त असल्याचे प्रतिज्ञापत्र सादर करावे लागणार आहे.
म्हणजेच ज्या कंपनीला हे काम मिळेल, त्या कंपनीच्या भारतातील संबंधित कामकाजाचा चीन किंवा पाकिस्तानशी संबंधित कोणत्याही उपक्रमाशी संबंध नसल्याचे घोषित करावे लागेल. नोटांच्या निर्मितीशी संबंधित संवेदनशील प्रक्रिया लक्षात घेता ही अट महत्त्वाची मानली जात आहे.
पॉलिमरमध्ये प्राण्यांची चरबी नसण्याची अट
या टेंडरमधील आणखी एक महत्त्वाची अट म्हणजे नोटा तयार करण्यासाठी वापरण्यात येणाऱ्या पॉलिमरमध्ये कोणत्याही प्रकारची प्राण्यांची चरबी वापरलेली नसावी.
संबंधित कंपनीला पॉलिमरच्या निर्मितीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या घटकांबाबत आवश्यक माहिती आणि घोषणा सादर करावी लागणार आहे. प्राणिजन्य घटकांचा वापर नसलेले पॉलिमरच या प्रक्रियेसाठी स्वीकारले जाणार असल्याचे सांगितले जात आहे.
ही अट पॉलिमर नोटांच्या निर्मितीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या कच्च्या मालाच्या स्रोताची तपासणी करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाची आहे.
विविध वातावरणात होणार नोटांची चाचणी
टेंडर प्रक्रियेनंतर संबंधित कंपन्यांकडून पॉलिमरचे नमुने आणि तयार केलेल्या नोटांचे नमुने मागवले जाऊ शकतात. त्यानंतर त्यांची विविध पद्धतीने चाचणी केली जाणार आहे.
भारतासारख्या विविध हवामान असलेल्या देशात चलनी नोटांना वेगवेगळ्या परिस्थितींचा सामना करावा लागतो. उष्णता, आर्द्रता, पाऊस, धूळ आणि सततचा वापर अशा परिस्थितीत पॉलिमर नोटा किती टिकतात, याची तपासणी केली जाण्याची शक्यता आहे.
तसेच तापमान आणि वातावरणातील बदलांचा नोटांच्या गुणवत्तेवर काही परिणाम होतो का, नोटेवरील सुरक्षा वैशिष्ट्ये किती काळ टिकतात आणि दीर्घकाळ वापरानंतर नोटेची स्थिती कशी राहते, याचाही अभ्यास केला जाऊ शकतो.
सध्या फक्त प्रक्रिया सुरू; अंतिम निर्णय बाकी
महत्त्वाचं म्हणजे १० आणि २० रुपयांच्या सर्व नोटा तातडीने बदलल्या जाणार आहेत, असा याचा अर्थ नाही. सध्या पॉलिमर नोटांच्या पर्यायाचा विचार आणि त्यासंदर्भातील निविदा प्रक्रिया सुरू असल्याची माहिती आहे.
टेंडर मिळाल्यानंतर नमुने, तांत्रिक चाचण्या आणि विविध हवामानातील टिकाऊपणा तपासल्यानंतरच पुढील निर्णय होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे नागरिकांनी सध्या बाजारात असलेल्या १० आणि २० रुपयांच्या नोटांबाबत कोणतीही चिंता करण्याची गरज नाही.
पॉलिमर नोटांचा प्रयोग यशस्वी ठरल्यास भविष्यात कमी मूल्याच्या नोटांचे आयुष्य वाढण्यास मदत होऊ शकते. नोटा वारंवार खराब न झाल्यामुळे चलनी नोटांच्या व्यवस्थापनावरील खर्चातही काही प्रमाणात बचत होण्याची शक्यता आहे. मात्र याबाबत अंतिम निर्णय आणि अंमलबजावणीची तारीख अद्याप स्पष्ट झालेली नाही.
दरम्यान, आरबीआय आणि BRBNMPL कडून सुरू असलेल्या या प्रक्रियेकडे आता सर्वांचे लक्ष लागले असून, भारतात १० आणि २० रुपयांच्या पॉलिमर नोटा प्रत्यक्षात चलनात येणार का, याबाबत पुढील टप्प्यातील निर्णय महत्त्वाचा ठरणार आहे.
Read Also : https://ajinkyabharat.com/cng-png/
