UPSC सिव्हिल सेवा परीक्षा (CSE 2026) नोटिफिकेशन जारी — मोठा बदल आणि काय आहे नविन?
केंद्रिय लोकसेवा आयोगाने (UPSC) 4 फेब्रुवारी 2026 रोजी सिव्हिल सेवा परीक्षा (CSE 2026) चे अधिकृत नोटिफिकेशन प्रकाशित केले आहे. या वर्षीच्या नोटिफिकेशनमध्ये काही मोठे आणि महत्त्वाचे बदल करण्यात आले आहेत जे फीट पहिल्यांदा परीक्षा देणाऱ्यांसाठीच नाही तर पूर्वीच्या निवडीमध्ये असलेल्या उमेदवारांसाठीही निर्णायक ठरणार आहेत.
अनेक नियमांमध्ये बदल, सेवा वाटप (Service Allocation) पद्धतीतील स्पष्टता, डिजिटल सुरक्षेचे नवीन उपाय, AI-आधारित चेहरा पडताळणी, उमेदवार पात्रता नियम आणि मुख्य परीक्षेपूर्वीची निवड यासारख्या मुद्द्यांवर आधारित ही माहिती खाली सविस्तर व सोप्या भाषेत समजावून दिली आहे.
UPSC CSE नोटिफिकेशन 2026 — महत्वाचे बदल
UPSC ने CSE 2026 साठी प्रकाशित नोटिफिकेशनमध्ये खालील महत्त्वाचे बदल केले आहेत:
1.1 IPS सेवा निवडलेल्यांसाठी नवीन नियम
पूर्वी एकदा IPS (भारतीय पोलीस सेवा) साठी निवड झाल्यावर उमेदवाराला त्या सेवेला “Final Join” न करता पुन्हा CSE द्वारे IPS पर्याय निवडता येत असे.
पण CSE 2026 मध्ये आता:
एकदा IPS साठी निवड झालेला उमेदवार पुन्हा CSE 2026 द्वारे IPS साठी अर्ज करू शकणार नाही.
याचा अर्थ असा की, पूर्वीच्या IPC निवडीचा पर्याय “Reserve” ठेवून ते पुन्हा प्रयत्न करू शकत नव्हते — आता तो मार्ग बंद झाला आहे.
म्हणजे एका वेळी IPS निवड झाल्यावर ती सेवा जिंकायची किंवा ती काढून टाकून नवीन सेवा मिळवायची — असे निर्णय घेणे आवश्यक आहे.
1.2 कार्यरत IAS किंवा IFS अधिकारी परीक्षा देऊ शकणार नाहीत
पूर्वी काही अधिकारी — विशेषतः:
IAS (भारतीय प्रशासकीय सेवा)
IFS (भारतीय वन सेवा)
या सेवांमध्ये कार्यरत असताना UPSC CSE ला बसून काही अधिक उच्च सेवा मिळवण्याचा प्रयत्न करत होते.
पण 2026 च्या नियमांनुसार:
जो अधिकारी IAS किंवा IFS सेवेमध्ये कार्यरत आहे, तो CSE 2026 साठी परीक्षा देऊ शकणार नाही.
मुख्य परीक्षा सुरू होण्याच्या आधीच त्या उमेदवाराची काहीही सेवा जॉईंट झालेली असेल तर त्याला CSE मुख्य परीक्षेला बसण्याची परवानगी मिळणार नाही.
याचा उद्देश: “सुरुवातीच्या निवडीचा फायदा घेऊन पुढे पुन्हा स्वतंत्रपणे परीक्षा देणे” — हा मार्ग कमी करणे.
1.3 CSE 2025 किंवा आधीच Final Selection झालेल्यांसाठी विशेष नियम
UPSC ने 2025 किंवा त्यापूर्वी Group A सेवेमध्ये जॉईंट झालेले उमेदवार यांनाही CSE 2026 आणि 2027 मध्ये एकच अंतिम प्रयत्न करण्याची संधी दिली आहे.
पूर्वीची निवड कायम राहील
शिक्षक, अधिकारी, किंवा अन्य सरकारी पदावर असलेल्यांसाठी:
2026 किंवा 2027 मध्ये एक अतिरिक्त शेवटचा प्रयत्न केला जाऊ शकतो.
पण त्यासाठी ते राजीनामा न देतात — अर्थात मूळ सेवेला त्यागले नाही.
यामुळे जुन्या उमेदवाराला पुन्हा सुवर्ण संधी मिळते — परंतु नियम खालीलप्रमाणे लागू राहतील:
2) नव्या उमेदवारांसाठी नियमातील महत्त्वाचे अटी
2.1 Training / Join Condition
UPSC ने एक महत्त्वाचा नियम आणला आहे: जे उमेदवार 2026 मध्ये Group A सेवेमध्ये यशस्वी झाले आहेत आणि ट्रेनिंगमध्ये सामील होण्यासाठी सुट (Leave) घेताना आहेत, त्यांना CSE 2026 परीक्षा देण्याची परवानगी आहे. पण, जर ते ट्रेनिंगमध्ये सामील होत नाहीत किंवा Training Start होण्यापूर्वी ऊनमुळे मूव्ह (Move) घेतात, तर: त्यांचा 2026 चा अर्ज पूर्णपणे रद्द केला जाईल.
याचा अर्थ असा:
तुमची सेवा नोकरी मोकळी न करता परीक्षा देऊ शकता पण
फक्त तेव्हाच जेव्हा Training मध्ये जाण्यास तुम्हाला प्रत्यक्ष सुट मिळाली आहे.
2.2 2027 मध्ये पुन्हा यश आले तर काय?
जर एखादा उमेदवार 2027 मध्ये CSE योग्यता पुनः मिळवून Service मध्ये जेथे निवडले तर त्याला दोनपैकी फक्त एक सेवा निवडावी लागेल आणि दुसरी निवड रद्द केली जाईल — मुले Service Dual Holding ची परवानगी नाही.
डिजिटल सुरक्षा — AI आधारित चेहरा ओळख
UPSC ने CSE परीक्षा प्रणालीमध्ये डिजिटल सुरक्षा विषयक नवे नियम लागू केले आहेत:
3.1 AI-आधारित चेहरा ओळख
उमेदवारांना आता AI (Artificial Intelligence) आधारित चेहरा ओळख प्रणालीच्या मदतीने परीक्षा पोर्टलवर Auto Face Verification करावं लागणार आहे.
ही सर्व प्रक्रिया आधार कार्डशी लिंक असेल — यामुळे:
फसवणूक / Duplicate candidature / Proxy attendance चा मार्ग पूर्णपणे बंद.
3.2 चार टप्प्यांचे ऑनलाइन पोर्टल
नई Technology आधारित UPSC Portal वर:
आधार पडताळणी
चेहरा ओळख
Eligibility Verification
Secure Login & Exam Entry
या चार टप्प्यांतून उमेदवारांना नोंदणी करावी लागणार आहे.
पात्रता (Eligibility) — नेमक्या नियमांचे स्पष्टीकरण
UPSC CSE साठी पात्रतेच्या नियमांमध्ये काही बदल नव्हते, परंतु अधिक स्पष्ट वर्णनानुसार:
आयएएस (IAS) साठी पात्रता:
भारतातील मान्यताप्राप्त विद्यापीठातून कोणत्याही विषयात पदवी असणे आवश्यक आहे.
आयएफएस (IFS) साठी पात्रता:
राष्ट्रीय वन सेवा अंतर्गत उमेदवारांनी खालीलपैकी कोणत्याही विषयात पदवी पूर्ण केलेली असावी:
✔ पशुसंवर्धन
✔ पशुवैद्यकीय विज्ञान
✔ वनस्पतीशास्त्र
✔ रसायनशास्त्र
✔ भूगर्भशास्त्र
✔ गणित
✔ भौतिकशास्त्र
✔ सांख्यिकी
✔ प्राणीशास्त्र
या विषयातील पदवीमुळे उमेदवाराला IFS परीक्षा पात्रता मिळते.
नोटिफिकेशनचा परीणाम — बड़ा बदल कोणत्या उमेदवारांना प्रभावित करेल?
5.1 IPS निवडलेले उमेदवार
पूर्वी IPS साठी निवड झाल्यानंतर
त्यांना पुन्हा IPS साठी स्पर्धा करता येत होती
परंतु आता तो पर्याय बंद झाला असल्याने…
एकदा IPS साठी Final Selection झाल्यावर ते IPS पद स्वीकारावेच लागेल किंवा पुन्हा CSE करण्याचा अधिकार नाही.
यामुळे:
IPS aspirants ना आधीच Strategy बनवावी लागेल
दोन वेळा IPS साठी दोन परीक्षेत Attempt करण्याचा मार्ग बंद.
5.2 IAS / IFS अधिकारी
कार्यरत IAS किंवा IFS अधिकारी UPSC CSE परीक्षा देऊ शकणार नाहीत.
यामुळे अनेक अधिकारी “Transfer / Training Break” घेऊनही परीक्षा देण्याचा पर्याय गमावणार आहेत.
5.3 धरण्यायोग्य उमेदवार
युपीएससीने जुन्या परीक्षांमध्ये Service मध्ये सहभागी उमेदवारांनाही एक अंतिम संधी दिली आहे —
2026 किंवा 2027 मध्ये अंतिम प्रयत्न करू शकतात
परंतु Training न मिळाल्यास अर्ज रद्द
यामुळे:
Eligibility च्या निकषांचे आकलन आवश्यक
Training Start condition महत्त्वाची
तयारीचा वेळ योग्य नियोजनाने वापरावा
परीक्षा तयारी — काय बदल अपेक्षित?
UPSC CSE 2026 च्या बदलांमुळे:
धोरणात्मक तयारी
एकदा Service Selection झाल्यापासून पुन्हा परीक्षेत बसता येणार नाही
One Life Decision
Preparation Priorities
Exam Strategy
Optional Subject Choice
Personality Test Focus
ही सगळे Transitions अधिक काळजीपूर्वक करावी लागतील.
डिजिटल सुरक्षा
AI Face Scan
Aadhaar Authentication
Online Portal Registration
यामुळे Cooked / Proxy / False Candidates चा मार्ग बंद होणार आहे.
सेवा वाटप (Service Allocation) ची रणनीती
येत्या काळात UPSC चे सेवांमध्ये वाटप मात्र अधिक मजबूत आणि स्पष्ट पद्धतीने करणार आहे.
CSE पेपर 1
CSE पेपर 2
Interview
DAF / Service Allocation Preferences
या सगळ्या पायऱ्या आता अधिक transparency आणि Objective Rules नुसार पार पाडल्या जातील.
उमेदवारांनी काय करावे?
अधिकृत UPSC नोटिफिकेशन काळजीपूर्वक वाचा
IAS / IPS / IFS पात्रता
अर्ज तारीख
Fees
Application Process
Training / Join Condition
आधार + आधार लिंक Face Verification पूर्ण करा
चार टप्प्याच्या नवीन पोर्टलमध्ये नोंदणी
Eligibility Verification
जर आधीच सेवा निवड झालेली असेल तर
सेवा स्वीकारायची की विद्यमान परीक्षा करायची याचा निर्णय घ्या
Preparation Plan रचा
Prelims Strategy
Mains Writing Practice
Interview / Personality Prep
UPSC CSE 2026 चा नवीन नोटिफिकेशन फक्त एक परीक्षेचा दस्तऐवज नाही, तर भविष्यातील UPSC धोरण आणि Services Allocation System यांचा एक नवा टप्पा आहे.
IPS साठी पुन्हा अर्जाचा मार्ग बंद
IAS/IFS अधिकारी परीक्षेपासून वंचित
Digital Security – AI Face Scan
Training / Join Based Eligibility
Final Attempts for 2025/Before Candidates
या सगळ्या बदलांमुळे UPSC ची परीक्षा आणखी पारदर्शक, Technology-Neutral आणि Future-Ready होण्याचा मार्ग स्पष्ट झाला आहे.
